Phá điểm nghẽn thể chế để giữ nhịp dòng vốn đầu tư

Năm 2025 có 532 vụ tranh chấp được tiếp nhận tại VIAC, trong đó 48,5% có sự tham gia của vốn FDI hoặc nhà đầu tư nước ngoài.

Thể chế quyết định chất lượng môi trường đầu tư

Những năm gần đây, Việt Nam tiếp tục được nhìn nhận là điểm đến đầu tư hấp dẫn nhờ tăng trưởng ổn định, chính sách kinh tế cởi mở, môi trường chính trị ổn định cùng mức độ hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng thông qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Tại diễn đàn “Bức tranh đầu tư tại Việt Nam: An toàn pháp lý, quản trị rủi ro và giải quyết tranh chấp” ngày 27/5 trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026, GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhấn mạnh đến yêu cầu về một môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và có khả năng dự đoán đang ngày càng trở nên quan trọng đối với cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Dẫn số liệu về đầu tư nước ngoài, Chủ tịch VIAC cho biết năm 2025, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam đạt 38,42 tỷ USD, tăng 0,5% so với năm trước. Đáng chú ý, vốn FDI thực hiện ước đạt 27,62 tỷ USD, mức cao nhất trong vòng 5 năm, phản ánh niềm tin của nhà đầu tư quốc tế tiếp tục được duy trì, đặc biệt tại lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo.

Song song với sự phát triển nhanh của hoạt động đầu tư và kinh doanh là yêu cầu ngày càng cao hơn đối với tính ổn định, tính minh bạch và khả năng dự đoán của hệ thống pháp luật.

“Chúng ta đang chứng kiến một nhận thức vô cùng đúng đắn: Thể chế là điểm nghẽn của những điểm nghẽn. Muốn phát triển bền vững dựa trên thu hút đầu tư và tham gia các chuỗi cung ứng toàn cầu, thể chế - nói cách dễ hiểu hơn là luật chơi phải phù hợp, minh bạch, công bằng để doanh nghiệp, nhà đầu tư có khả năng tiên liệu, nhận diện và kiểm soát rủi ro”, GS.TS. Lê Hồng Hạnh nói.

Thông điệp này phản ánh một thực tế đang được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm đặc biệt. Trong cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư hiện nay, chi phí lao động hay ưu đãi thuế không còn là yếu tố duy nhất tạo nên sức hấp dẫn của một nền kinh tế. Môi trường thể chế minh bạch, khả năng thực thi chính sách ổn định cùng mức độ an toàn pháp lý đang dần trở thành những tiêu chí quan trọng trong quyết định của nhà đầu tư.

Thực tế cho thấy, rủi ro pháp lý hiện không chỉ xuất hiện khi tranh chấp phát sinh mà đã hiện diện xuyên suốt vòng đời đầu tư, từ quá trình xây dựng mô hình kinh doanh, lựa chọn đối tác, đàm phán hợp đồng cho tới triển khai, vận hành doanh nghiệp.

Nhiều tranh chấp thương mại và đầu tư thực tế không hoàn toàn bắt nguồn từ xung đột lợi ích mà xuất phát từ việc các rủi ro pháp lý không được nhận diện đầy đủ hoặc chưa được kiểm soát kịp thời.

Vì vậy, cải cách thể chế không đơn thuần là sửa đổi văn bản pháp luật mà còn là quá trình xây dựng một môi trường kinh doanh đủ minh bạch, công bằng và có khả năng tạo niềm tin dài hạn cho doanh nghiệp.

"Muốn phát triển bền vững dựa trên thu hút đầu tư và tham gia các chuỗi cung ứng toàn cầu, thì luật chơi phải phù hợp, minh bạch, công bằng để doanh nghiệp, nhà đầu tư có khả năng tiên liệu, nhận diện và kiểm soát rủi ro”, GS.TS. Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh.

Đẩy mạnh cải cách để tháo điểm nghẽn

Đánh giá về những thay đổi gần đây, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng Việt Nam đang bước vào chu kỳ cải cách thể chế sâu rộng với nhiều thay đổi liên quan tới môi trường đầu tư, phát triển kinh tế tư nhân và cải cách thủ tục hành chính.

Một trong những điểm đáng chú ý là lần đầu tiên vấn đề “an toàn pháp lý cho hoạt động kinh tế” được đặt ra rõ nét trong nhiều nghị quyết quan trọng.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, các nghị quyết lớn về phát triển kinh tế tư nhân, hội nhập quốc tế, đổi mới công tác xây dựng pháp luật và thúc đẩy khoa học công nghệ đang mở ra một hướng tiếp cận mới trong cải cách môi trường kinh doanh.

Ông Đậu Anh Tuấn cho biết, chỉ khoảng 6-8% doanh nghiệp cho biết có thể thường xuyên dự đoán được thay đổi chính sách.

Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân đưa ra nhiều định hướng được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá tích cực như không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, cắt giảm tối thiểu 30% điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ.

Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật được đánh giá tạo ra không gian pháp lý an toàn hơn cho hoạt động đầu tư và kinh doanh.

Những chuyển động cải cách cũng đang thể hiện rõ qua các số liệu thực tế.

Năm 2025, Quốc hội đã thông qua 89 đạo luật, cao gấp 5,7 lần mức trung bình các năm trước. Cùng với đó là 15 nghị quyết tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế và khoảng 760 thủ tục hành chính được cắt giảm hồ sơ nhờ kết nối dữ liệu.

“Chưa bao giờ khối lượng văn bản pháp luật liên quan đến khoa học công nghệ ban hành nhiều như năm vừa rồi”, ông Tuấn dẫn chứng.

Nhiều lĩnh vực từng được xem là điểm nghẽn của môi trường đầu tư như đất đai, quy hoạch, xây dựng, thực phẩm hay thuế đang được điều chỉnh theo hướng đơn giản hóa thủ tục, giảm tiền kiểm và tăng hậu kiểm.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điều doanh nghiệp cần hiện nay không chỉ là tốc độ cải cách mà còn là khả năng dự đoán chính sách và sự ổn định trong thực thi pháp luật.

Dữ liệu khảo sát PCI 2025 được ông Đậu Anh Tuấn dẫn lại cho thấy chỉ khoảng 6-8% doanh nghiệp cho biết có thể thường xuyên dự đoán được thay đổi chính sách.

Nhiều quy định có thời gian hiệu lực ngắn sau khi ban hành khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong xây dựng kế hoạch đầu tư và vận hành dài hạn.

Các vấn đề liên quan tới đất đai, giải phóng mặt bằng, tiếp cận vốn, phối hợp thực thi giữa các cơ quan quản lý hay sự thiếu nhất quán trong áp dụng quy định vẫn đang tạo ra những rủi ro đáng kể cho môi trường đầu tư.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Vũ Lê Bằng, Luật sư thành viên, Đồng Quản lý Điều hành tại Nishimura & Asahi (Văn phòng Việt Nam) tại TPHCM, nhận định doanh nghiệp hiện đối mặt với rủi ro pháp lý ở hầu hết các giai đoạn của vòng đời đầu tư.

Những rủi ro phổ biến có thể xuất hiện từ cấu trúc giao dịch, gia nhập thị trường, vận hành dự án cho tới chuyển nhượng hoặc thoái vốn.

Không ít doanh nghiệp gặp khó khăn liên quan tới thủ tục cấp phép, ngành nghề kinh doanh có điều kiện, giới hạn sở hữu nước ngoài hoặc sự thiếu thống nhất giữa các loại giấy tờ pháp lý.

Theo ông Vũ Lê Bằng, chiến lược phù hợp với doanh nghiệp hiện nay là chuẩn bị cho tranh chấp trước khi tranh chấp phát sinh.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp xây dựng hệ thống quản trị pháp lý bài bản, lưu trữ chứng cứ, kiểm soát hợp đồng và chủ động lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp.

Xu hướng doanh nghiệp chuyển từ tư duy xử lý tranh chấp sang phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu dự án cũng đang trở nên rõ nét hơn.

Các cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như trọng tài thương mại, hòa giải và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế ngày càng được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm.

Theo số liệu năm 2025 có 532 vụ tranh chấp được tiếp nhận tại VIAC, trong đó 48,5% có sự tham gia của vốn FDI hoặc nhà đầu tư nước ngoài.

Điều này phản ánh yêu cầu ngày càng lớn về một hệ thống pháp lý chuyên nghiệp, hiệu quả và có khả năng tạo dựng niềm tin lâu dài.

Khi dòng vốn đầu tư toàn cầu ngày càng cạnh tranh, cải cách thể chế sẽ tiếp tục là chìa khóa tháo gỡ điểm nghẽn môi trường kinh doanh, tạo nền tảng để doanh nghiệp phát triển bền vững và giúp Việt Nam duy trì sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư trong dài hạn.