Phái đoàn Qatar đã mang thông điệp gì đến Iran?

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian (trái) và Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani gặp nhau bên lề Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 8 của Diễn đàn các nước xuất khẩu khí đốt (GECF) tại Nga. Ảnh: Tasnim

Chuyến thăm mới nhất của Qatar đến Tehran nằm trong một chuỗi động thái ngoại giao nhằm kìm chế cuộc đối đầu quân sự giữa Iran và Mỹ. Theo hãng thông tấn Nournews (Iran) ngày 31/10, các động thái này nhằm ngăn cuộc đối đầu leo thang thêm và tìm khả năng để hai bên đạt thỏa thuận.

Chỉ trong thời gian ngắn, Qatar đã chuyển thông điệp từ Washington tới Tehran và đưa ra các đề xuất nhằm thiết lập khuôn khổ chấm dứt chiến tranh. Nournews cho rằng những nỗ lực này có thể định hình diễn biến những ngày tới. Hiện hai bên vẫn bất đồng về phong tỏa hải quân, việc đi lại qua eo biển Hormuz, các lệnh trừng phạt kinh tế và vấn đề hạt nhân.

Bức thư của Mỹ và hai cách giải thích

Lịch trình dày đặc của phái đoàn Qatar cho thấy Doha đang giữ vai trò kênh liên lạc giữa hai đối thủ. Phái đoàn Qatar đến Tehran sáng 30/10 và có cuộc hội đàm kéo dài 12 giờ với các quan chức cấp cao Iran về quan hệ song phương và tình hình khu vực. Chuyến đi càng đáng chú ý khi đặt cạnh lần thăm trước, lúc phái đoàn Qatar trao bức thư của ông Vance cho Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei.

Nội dung bức thư hiện có hai cách giải thích khác nhau. Tổng thống Donald Trump xác nhận Mỹ đã gửi thư và ông đã chấp thuận nội dung, nhưng nói thư liên quan đến việc cung cấp thiết bị và vật tư y tế cho Iran. Ngược lại, tờ New York Times và Wall Street Journal đưa tin bức thư nhằm thăm dò khả năng nối lại đàm phán và xây dựng khuôn khổ thỏa thuận giữa Tehran và Washington. Cũng có thông tin ông Vance sẵn sàng đàm phán trực tiếp với quan chức Iran, và cuộc gặp có thể diễn ra tại Doha hoặc Istanbul. Tuy nhiên, đến nay chưa bên nào chính thức xác nhận về cuộc gặp, thời gian hay thành phần các phái đoàn.

Trả lời phỏng vấn Al Jazeera ngày 31/10, Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cho biết Tehran đã nghiên cứu bức thư do ông Vance gửi và gọi nỗ lực mở đối thoại của Washington là một “bước đi tích cực”. Bộ trưởng Ngoại giao Iran cho biết các cuộc đàm phán với các nhà trung gian Qatar đã giúp rút ngắn thời gian cần thiết để thực hiện đề xuất của Iran về việc mở cửa eo biển Hormuz. Ông Araqchi nêu rõ: “Phía Qatar đề xuất rút ngắn thời gian thực hiện kế hoạch của Iran xuống còn 5 ngày”.

Phép thử để đạt thỏa thuận

Theo Nournews, đề xuất của Qatar là phép thử đầu tiên về khả năng hai bên cùng nhượng bộ. Trong chuyến thăm Tehran trước, Qatar trình bày một đề xuất kéo dài 7 ngày. Đề xuất này nhằm tạo một giai đoạn xây dựng lòng tin và đặt nền móng cho thỏa thuận Iran - Mỹ, với các bước đi có đi có lại từ hai phía trong một khung thời gian xác định. Tuy nhiên, phản hồi từ Tehran cho thấy Iran lo ngại nghiêm trọng về các đề xuất ban đầu. Một quan chức Iran gọi chúng là không thể chấp nhận và nhấn mạnh Iran quyết giữ lập trường về vấn đề hạt nhân. Chuyến thăm mới của phái đoàn Qatar có thể là nỗ lực kéo lập trường hai bên lại gần nhau và tìm cách sửa đổi các đề xuất trước đó.

Hai bên không chỉ bất đồng về việc có đàm phán hay không mà còn bất đồng về điểm khởi đầu. Theo Reuters, Mỹ muốn đưa chương trình hạt nhân của Iran vào chương trình nghị sự ngay từ đầu. Trong khi đó, Tehran yêu cầu giải quyết trước việc phong tỏa hải quân, các hạn chế xuất khẩu dầu mỏ và áp lực kinh tế từ Mỹ, rồi mới bắt đầu bất kỳ cuộc đàm phán mới nào. Nournews cho rằng tranh chấp này phản ánh khác biệt về trình tự các bước và bản chất của bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào. Washington tìm cách giải quyết hồ sơ hạt nhân, còn Tehran không muốn đàm phán dưới áp lực quân sự và kinh tế liên tục, khi các yêu cầu đơn phương của Mỹ có thể đã định sẵn kết quả.

Nhiệm vụ của phái đoàn Qatar lần này có thể xoay quanh việc chuyển tiếp lập trường giữa hai bên. Doha có thể thu thập phản hồi của Tehran về bức thư của ông Vance và chuyển tới Washington quan điểm của Iran về các điều kiện ban đầu cho đàm phán. Tuy nhiên, các bên chưa chính thức công bố chi tiết nội dung trao đổi cũng như kết quả các cuộc gặp.

Nỗ lực quản lý khủng hoảng hiện không chỉ giới hạn trong liên hệ trực tiếp giữa Tehran và Washington. Nournews dẫn chứng các chuyến thăm Tehran của quan chức Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng gặp Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani bên lề hội nghị thượng đỉnh tại Moskva. Theo hãng tin này, Qatar có lợi thế truyền đạt thông điệp và thúc đẩy đối thoại nhờ quan hệ mật thiết với Mỹ và quan hệ chính trị với Iran. Các chuyến thăm liên tiếp cho thấy Doha đang chủ động theo đuổi con đường ngoại giao, và con đường này, với sự tham gia của các nước khu vực, có thể giúp giảm căng thẳng.

Tuy nhiên, ngoại giao vẫn diễn ra song song với sức ép quân sự. Ông Trump liên tục cảnh báo quân sự, đồng thời có thông tin cho thấy Mỹ đang cân nhắc các phương án tấn công mới nhằm vào Iran. Vì vậy, theo Nournews, việc phân biệt giữa tuyên bố sẵn sàng đàm phán và một thỏa thuận thực sự về các điều khoản đàm phán trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Các động thái ngoại giao gần đây có mối liên kết chặt chẽ với nhau. Theo Nournews, bức thư của ông Vance, đề xuất mới của Qatar và việc phái đoàn hòa giải quay lại Tehran là các mắt xích của cùng một nỗ lực nhằm ngăn khủng hoảng bước sang giai đoạn mới. Dù vậy, hãng tin này nhận định còn quá sớm để nói về một thỏa thuận đang hình thành, thậm chí cả việc đàm phán chính thức sẽ được khởi động.

Kết quả tiến trình phụ thuộc vào lựa chọn của cả hai nước. Với Washington, câu hỏi then chốt là Mỹ sẵn sàng đi xa đến đâu trong việc chấp nhận yêu cầu của Iran và thay đổi cách tiếp cận dựa trên áp lực và điều kiện tiên quyết. Với Tehran, Iran phải xác định sẽ tham gia đàm phán trong điều kiện nào và cần những bảo đảm gì để tránh một cuộc đối đầu quân sự mới. Nournews kết luận chuyến thăm mới của phái đoàn Qatar không đơn thuần là cuộc tham vấn song phương thông thường mà là phép thử xem bế tắc hiện nay có thể vượt qua hay không. Câu hỏi trọng tâm là Doha có biến tiến trình hiện tại thành điểm khởi đầu cho một thỏa thuận thực tế, hay bất đồng về phong tỏa, eo biển Hormuz và hạt nhân sẽ tiếp tục ngăn cản hai bên quay lại bàn đàm phán.