Phân cấp ngân sách phải trao thực quyền và bảo đảm nguồn lực cho cấp xã

Giao nhiệm vụ phải đi đôi với nguồn thu và quyền quyết định

Góp ý về phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi, ĐBQH Nguyễn Minh Tâm (Quảng Trị) đánh giá việc dự thảo Luật quy định ngân sách cấp xã được phân cấp thực hiện cả nhiệm vụ chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên là định hướng phù hợp, góp phần phát huy vai trò của chính quyền cơ sở trong tổ chức thực hiện chính sách và phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn.

Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, phân cấp nhiệm vụ phải đi đôi với bảo đảm nguồn lực thực hiện, đồng thời duy trì sự ổn định của tỷ lệ phân chia nguồn thu giữa các cấp ngân sách.

ĐBQH Nguyễn Minh Tâm (Quảng Trị) phát biểu. Ảnh: Lâm Hiển

Theo đại biểu, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã trực tiếp đảm nhận khối lượng lớn công việc, từ quản lý nhà nước, bảo đảm trật tự, an toàn đến thực hiện chính sách an sinh xã hội. Trong khi đó, nguồn thu phân cấp còn thiếu ổn định, phụ thuộc vào các khoản thu nhỏ lẻ, khó dự báo.

Việc phân cấp mạnh về nhiệm vụ nhưng nguồn lực không tương xứng có thể dẫn đến tình trạng cấp xã được giao nhiều việc nhưng thiếu điều kiện tài chính để thực hiện.

Từ thực tiễn đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào dự thảo Luật nguyên tắc quy định tỷ lệ điều tiết nguồn thu tối thiểu được giữ lại cho ngân sách cấp xã, bảo đảm các nhiệm vụ được giao có nguồn lực tài chính thực chất để triển khai.

Cùng quan tâm đến vấn đề phân cấp ngân sách, ĐBQH Nguyễn Khánh Vũ đi sâu phân tích những quy định có thể hạn chế quyền quyết định, phân bổ ngân sách của HĐND cấp xã. Theo đại biểu, Luật Tổ chức chính quyền địa phương đã giao HĐND xã quyết định phân bổ dự toán ngân sách cấp mình. Tuy nhiên, một số quy định trong dự thảo Luật có thể khiến quyền quyết định này bị thu hẹp khi nhiều nội dung phân bổ đã được cấp tỉnh xác định hoặc giao chi tiết.

Cụ thể, nhu cầu chi của xã để xác định số bổ sung cân đối được tính theo định mức của tỉnh; dự toán chi một số lĩnh vực được tỉnh giao chi tiết; vốn đầu tư tỉnh bổ sung cho xã cũng do HĐND tỉnh quyết định đến từng dự án, nhiệm vụ.

Bên cạnh đó, khoản 5 Điều 54 quy định HĐND xã phải quyết định dự toán và phân bổ ngân sách chậm nhất 10 ngày kể từ ngày HĐND tỉnh quyết định. Theo đại biểu, với thời gian ngắn và nhiều nội dung đã được cấp trên xác định, HĐND xã khó phát huy đầy đủ quyền chủ động trong phân bổ ngân sách theo yêu cầu thực tiễn.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cũng chỉ ra rằng, mặc dù dự thảo đặt ra yêu cầu bảo đảm cấp xã có đủ nguồn lực để vận hành quản trị công, nhưng chưa xác định cụ thể khoản thu, tỷ lệ hoặc mức tối thiểu dành cho ngân sách cấp xã; việc phân cấp nguồn thu cụ thể do HĐND tỉnh quyết định.

Dẫn thực tiễn tại Quảng Trị, đại biểu cho biết, cấp xã phải đảm nhận 1.065 nhiệm vụ, thẩm quyền. Có địa phương, riêng phòng kinh tế của xã đảm nhận 33 nhóm nhiệm vụ lớn, tương ứng với công việc trước đây thuộc 7 sở cấp tỉnh... Theo đại biểu, khối lượng công việc lớn, trong khi nguồn thu chưa được bảo đảm và quyền phân bổ ngân sách còn bị ràng buộc, có thể khiến cấp xã bị động, phụ thuộc vào cấp tỉnh trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ.

ĐBQH Nguyễn Khánh Vũ (Quảng Trị) phát biểu

Từ những bất cập trên, đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 3 Điều 10 nguyên tắc cấp trên chỉ giao chi tiết cho ngân sách cấp xã những nội dung Luật quy định; phần còn lại do HĐND xã quyết định.

Đối với điểm g, khoản 10 Điều 31, đại biểu kiến nghị quy định định mức của tỉnh đối với ngân sách cấp xã chỉ sử dụng để xác định tổng dự toán chi thường xuyên và số bổ sung cân đối, bổ sung có mục tiêu, trừ các lĩnh vực được quy định giao chi tiết và định mức tối thiểu chi hoạt động của bộ máy.

Đại biểu đồng thời đề nghị bổ sung tại khoản 5 Điều 54 trách nhiệm UBND tỉnh thông báo bằng văn bản cho từng xã về dự kiến số giao ngay khi trình HĐND tỉnh, tạo điều kiện để cấp xã chủ động chuẩn bị phương án phân bổ ngân sách.

Tại khoản 5 Điều 62, đại biểu kiến nghị sửa đổi theo hướng UBND tỉnh chỉ yêu cầu HĐND xã điều chỉnh dự toán khi không bảo đảm phần được giao chi tiết, kinh phí bổ sung có mục tiêu hoặc trái pháp luật.

Về nguồn thu, đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 2 Điều 41 nguyên tắc ưu tiên để lại cho ngân sách cấp xã các khoản thu phát sinh trên địa bàn, gắn với nhiệm vụ quản lý của xã; tỷ lệ cụ thể do HĐND tỉnh quyết định.

Quy định mức chi tối thiểu để bảo đảm hoạt động của bộ máy

Quan tâm đến điều kiện bảo đảm hoạt động của chính quyền địa phương, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ đề nghị bổ sung cơ chế xác định mức chi tối thiểu cho các cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống chính trị ở cả cấp tỉnh và cấp xã.

Theo đại biểu, dự thảo Luật đã quy định ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp, nhưng chưa có cơ chế cụ thể để bảo đảm mức kinh phí tối thiểu cho từng cơ quan, tổ chức.

Dẫn quy định tại Nghị quyết số 12/2026/UBTVQH16 về định mức phân bổ dự toán chi thường xuyên ngân sách nhà nước năm 2027, đại biểu cho biết, khi xác định dự toán chi quản lý hành chính của ngân sách địa phương đã tính đến mức bổ sung 3.500 triệu đồng cho mỗi xã, phường và tỷ lệ chi ngoài lương tối thiểu 21%.

Tuy nhiên, các định mức này chỉ được sử dụng để xác định tổng dự toán chi thường xuyên, không đồng nghĩa từng xã được phân bổ mức kinh phí tương ứng. Kinh phí thực tế dành cho từng cơ quan, đơn vị và cấp xã vẫn phụ thuộc vào định mức phân bổ do HĐND cấp tỉnh quyết định, trong khi chưa có mức tối thiểu bắt buộc.

Toàn cảnh phiên thảo luận Tổ 4. Ảnh: Lâm Hiển

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cũng chỉ ra sự chưa thống nhất trong cơ chế bảo đảm kinh phí giữa các lĩnh vực. Trong khi dự thảo có quy định về mức chi đối với giáo dục, đào tạo và khoa học, công nghệ, kinh phí hoạt động của bộ máy - điều kiện để thực hiện các nhiệm vụ được giao - lại chưa có mức tối thiểu tương ứng.

Từ thực tiễn, đại biểu dẫn chứng định mức chi hoạt động năm 2026 của sở, ban, ngành tại một số địa phương có sự chênh lệch đáng kể. Có nơi bố trí 112 triệu đồng/biên chế, nơi từ 74 đến 95 triệu đồng, nhưng cũng có địa phương chỉ từ 25,2 đến 36 triệu đồng/biên chế.

Dù phạm vi tính toán có khác nhau, theo đại biểu, sự chênh lệch này đặt ra yêu cầu bảo đảm điều kiện hoạt động tối thiểu cho các cơ quan, tổ chức thực hiện chức năng, nhiệm vụ tương đồng.

Đáng lưu ý, kinh phí hoạt động thường xuyên phải đáp ứng nhiều khoản chi thiết yếu như công tác phí, hội nghị, văn phòng phẩm, điện, nước và sửa chữa thường xuyên. Tại một số địa phương, định mức giao khoán cho cấp xã còn bao gồm kinh phí hoạt động công tác Đảng của tổ chức cơ sở và các chế độ chi tiêu đã được ban hành. Nếu không tính đủ nhiệm vụ chi, việc giao khoán kinh phí sẽ ảnh hưởng đến khả năng thực hiện nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị.

Từ những bất cập trên, đại biểu kiến nghị bổ sung tại khoản 5 Điều 19 và khoản 12 Điều 25 quy định Chính phủ xây dựng, Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định định mức tối thiểu chi hoạt động của các cơ quan, tổ chức cấp tỉnh và cấp xã... Định mức này không bao gồm tiền lương, phụ cấp và các khoản đóng góp theo lương; được xác định theo biên chế được giao, loại đơn vị hành chính và vùng, đồng thời không tính gộp kinh phí thực hiện các chế độ, chính sách đặc thù.

Đại biểu cũng đề nghị quy định định mức phân bổ do HĐND cấp tỉnh quyết định không được thấp hơn mức tối thiểu; số bổ sung cân đối ngân sách phải bảo đảm đủ nguồn thực hiện.

Đối với khoản 1 Điều 60, đại biểu kiến nghị việc phân bổ, giao dự toán cho các cơ quan, tổ chức phải gắn với nhiệm vụ chi được giao, không thấp hơn định mức tối thiểu; không giao khoán khi chưa tính đủ kinh phí thực hiện nhiệm vụ, kể cả các chế độ, chính sách do cấp trên ban hành. Trường hợp giao thiếu, cấp giao dự toán phải có trách nhiệm bổ sung trong năm.

Đồng thời, tại Điều 43, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế để ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu trong năm sau đối với các địa phương đã sử dụng nguồn dự phòng, tăng thu, tiết kiệm chi nhưng vẫn thiếu kinh phí thực hiện những nhiệm vụ nêu trên.

Theo đại biểu, cấp xã là nơi gần dân nhất và đang gánh khối lượng việc rất lớn; bộ máy cấp tỉnh cũng đang vận hành trên địa bàn mở rộng sau sắp xếp. "Phân cấp phải đi đôi với phân quyền và bảo đảm điều kiện thực hiện, để ngân sách địa phương, nhất là ngân sách cấp xã, vừa có nguồn lực, vừa có quyền quyết định và chịu trách nhiệm trước cử tri, đáp ứng tinh thần địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm", ĐBQH Nguyễn Khánh Vũ nhấn mạnh.

Bảo đảm nguồn dự phòng để ứng phó thiên tai, tình huống khẩn cấp

Góp ý về sử dụng dự phòng ngân sách và quỹ dự trữ tài chính tại khoản 2 Điều 11 và khoản 2 Điều 12 của dự thảo Luật, ĐBQH Nguyễn Minh Tâm đồng tình với việc bổ sung quy định cho phép sử dụng các nguồn lực này để ứng phó, khắc phục tình trạng khẩn cấp vì lợi ích quốc gia, dân tộc và ổn định kinh tế vĩ mô, nhằm tạo sự chủ động, linh hoạt trong điều hành... Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, phạm vi sử dụng được bổ sung khá rộng, nếu thiếu giới hạn cụ thể có thể dẫn đến việc mở rộng phạm vi áp dụng.

Các ĐBQH tham dự phiên thảo luận tại Tổ 4. Ảnh: Lâm Hiển

Từ thực tiễn các địa phương miền Trung thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão lũ, thiên tai, đại biểu lo ngại nếu nguồn lực dự phòng được sử dụng quá nhiều cho những mục tiêu vĩ mô chưa được lượng hóa cụ thể, kinh phí dành cho cứu trợ, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh có nguy cơ bị ảnh hưởng khi phát sinh tình huống cấp bách.

Vì vậy, đại biểu kiến nghị nghiên cứu quy định mức trần tỷ lệ tối đa được sử dụng từ dự phòng ngân sách và quỹ dự trữ tài chính cho các mục tiêu vĩ mô. Việc xác định giới hạn này nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong điều hành ngân sách, đồng thời duy trì nguồn lực cần thiết để ứng phó với thiên tai, thảm họa và những tình huống bất ngờ.

Góp ý dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), ĐBQH Nguyễn Minh Tâm đề nghị rà soát các nội dung giao Chính phủ quy định chi tiết, cân nhắc quy định trực tiếp trong Luật những vấn đề mang tính nguyên tắc, phạm vi áp dụng, điều kiện và trách nhiệm thực hiện. Theo đại biểu, dự thảo có 38/59 điều giao Chính phủ quy định chi tiết, chiếm khoảng 64,4%, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến tính đầy đủ, rõ ràng và ổn định của Luật. Vì vậy, cần phân định rõ những nội dung quy định ngay trong Luật và những vấn đề giao Chính phủ quy định chi tiết.