Phân cấp phân quyền phải đi đôi với trách nhiệm trong lĩnh vực đấu thầu

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu tại Phiên thảo luận

Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó có cơ chế xin - cho

Tại phiên họp, đa số các ĐBQH tán thành việc sửa đổi Luật Đấu thầu và định hướng phân cấp mạnh cho chủ đầu tư. Bởi đấu thầu là phương tiện, hiệu quả mới là mục tiêu. Mục tiêu cuối cùng của Luật Đấu thầu là hiệu quả sử dụng nguồn lực của Nhà nước và xã hội.

Góp ý Dự thảo, ĐBQH Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai) dẫn số liệu năm 2025 giá trị qua đấu thầu là khoảng 1,86 triệu tỉ đồng. Chỉ cần 1% cạnh tranh, số tiền tiết kiệm mang lại lên tới 18.600 tỷ đồng. Trong một diễn biến khác, cũng trong năm 2025, với gần 300.000 gói thầu thì cứ 5 gói lại có gần 4 gói chỉ định thầu, tỷ lệ 78,35. Đấu thầu rộng rãi chỉ còn 12,25%. Không quốc gia nào cấm chỉ định thầu, song để đảm bảo khách quan, minh bạch thì việc này phải được "khóa" bằng luật, bằng giải trình và bằng công khai. Dự thảo luật đang giao quy định cụ thể các trường hợp chỉ định thầu tại nghị định, nhưng dự thảo nghị định lại chưa nêu rõ được vấn đề này.

Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế xin - cho, lợi ích nhóm có đất sống. Chính vì vậy, ĐBQH Lê Hoàng Anh cho rằng, cần khẳng định nguyên tắc đấu thầu rộng rãi là chủ yếu, các trường hợp chỉ định thầu phải có văn bản giải trình, phê duyệt theo cấp giá trị và công khai ít nhất 5 ngày làm việc trước khi ký. Một luật đấu thầu tốt không phải là luật mở nhiều cửa nhất, mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, và đồng tiền của nhân dân được tiêu đúng.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn giải trình các ý kiến đại biểu Quốc hội nêu

Thực hiện trung thực, đầy đủ quy trình xác thực giá

Ở góc nhìn khác, ĐBQH Tô Ái Vang (thành phố Cần Thơ) đề cập dự thảo luật phân cấp triệt để cho chủ đầu tư quyết định giá gói thầu và lựa chọn nhà thầu. Tuy nhiên, ngay tại dự thảo cũng quy định về hành vi nâng khống giá mà không có tiêu chí, định lượng rõ ràng mà chỉ dựa vào so sánh mặt bằng hoặc cơ sở dữ liệu tham chiếu tại thời điểm hậu kiểm. Khoảng trống trên sẽ vô tình làm cho cán bộ có tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, nhất là khi thị trường biến động, công nghệ mới không có giá chuẩn.

Chủ đầu tư đâu dám tự chủ khi biết chênh lệch giá hôm nay có thể trở thành căn cứ quy kết tội danh hình sự ngày mai. Do đó, ĐBQH Tô Ái Vang kiến nghị bổ sung theo hướng hành vi nâng khống giá chỉ bị truy trách nhiệm khi chứng minh có yếu tố lợi dụng, thông đồng hoặc gian lận. Đồng thời, có cơ chế miễn trừ cho chủ đầu tư trước các biến động khách quan của thị trường khi đã thực hiện trung thực, đầy đủ quy trình xác thực giá.

Về trách nhiệm khi chậm tiến độ, dự thảo Luật đã có nền tảng nhưng theo ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn Hải Phòng), vấn đề không phải chưa có trách nhiệm hoặc chế tài, mà là cần xác định rõ hơn cách kiểm chứng và xử lý khi lý do chỉ định thầu nhằm bảo đảm tiến độ không đạt được trong thực tế, nhất là phân định nguyên nhân thuộc chủ đầu tư hay nhà thầu. Do đó, cần thay quy định mở tại điểm i khoản 6 Điều 19 bằng nguyên tắc chỉ định thầu chỉ áp dụng cho trường hợp được liệt kê cụ thể; quyết định chỉ định thầu phải công khai lý do, tiến độ cam kết và được đối chiếu với tiến độ thực hiện.

Bên cạnh đó, bổ sung vào Điều 38 việc chủ đầu tư chậm thanh toán phải trả lãi không thấp hơn mức Chính phủ quy định, người gây chậm vốn, chậm mặt bằng phải chịu trách nhiệm. Bổ sung vào khoản 2 Điều 40 về việc chậm tiến độ, kém chất lượng do lỗi nhà thầu đã được xác định bằng văn bản thì bị khấu trừ bảo đảm tương ứng; bổ sung vào khoản 2 Điều 53 biện pháp hạn chế dự thầu có thời hạn với nhà thầu bị chấm dứt hợp đồng do lỗi của mình.

Giải trình ý kiến các đại biểu, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, luật Đấu thầu lần này mở rộng áp dụng các hình thức chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt, đặt hàng thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh nhằm tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ dự án. Tăng cường áp dụng phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu theo tiêu chí kỹ thuật hoặc kết hợp giữa kỹ thuật và giá mà không chỉ tập trung vào việc đánh giá về giá nhằm hạn chế tình trạng nhà thầu trúng thầu giá thấp nhưng không bảo đảm chất lượng.

Đồng thời, xây dựng cơ sở dữ liệu về giá và kết nối với dữ liệu về thuế, hải quan, y tế… để giúp chủ đầu tư xác định giá gói thầu sát với thị trường, phòng ngừa việc làm sai lệch giá. Dự thảo còn đẩy mạnh việc phân cấp, phân quyền, đi đôi với trách nhiệm, tăng cường kiểm tra, giám sát và đề cao trách nhiệm của người quyết định..., làm sao sử dụng đồng tiền của nhân dân, đồng tiền của Nhà nước hiệu quả nhất.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định, sẽ tiếp thu tất cả những ý kiến tâm huyết, trách nhiệm và rất sát thực tiễn của các đại biểu Quốc hội để tiếp tục hoàn thiện dự án luật đảm bảo tính khả thi; tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan soạn thảo để làm rõ phạm vi áp dụng của luật cũng như đồng bộ với các luật chuyên ngành khác.

Phát biểu kết luận Phiên thảo luận tại Hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi), Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị, cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật và tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Nghiên cứu rà soát kỹ các quy định về hình thức, phương thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư. Cân nhắc thận trọng việc mở rộng các trường hợp chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu, nhà thầu trong trường hợp đặc biệt. Quy định rõ điều kiện, tiêu chí, giới hạn áp dụng và trách nhiệm giải trình, nhất là đối với trường hợp chỉ định thầu để đáp ứng yêu cầu về tiến độ, chất lượng hiệu quả, tránh lạm dụng, làm thu hẹp cạnh tranh.

“Tiếp tục rà soát, xác định rõ các hành vi bị cấm, chủ thể vi phạm và chế tài xử lý đủ mạnh trong hoạt động đấu thầu. Nhất là việc tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định được nguồn vốn. Bảo đảm phòng ngừa vi phạm từ sớm, không chỉ xử lý khi đã phát sinh hậu quả” - Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị.