Phân cấp rành mạch để cấp tỉnh thôi làm thay, cấp xã bớt quá tải

Trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định mô hình chính quyền địa phương hai cấp là phương thức quản trị địa phương mới, nhằm bỏ tầng nấc trung gian, tổ chức vận hành bộ máy chính quyền cơ sở thông suốt. Ông nhấn mạnh phải xác định đây là một cuộc cải cách về quản trị, chứ không đơn thuần là một sự điều chỉnh về tổ chức bộ máy.

Trao đổi với báo Pháp Luật TP.HCM, PGS-TS Nguyễn Thị Thu Hòa, Trưởng bộ môn Quản lý công, Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM, cho rằng để hiện thực hóa mục tiêu này, hệ thống hành chính đòi hỏi một sự chuyển đổi tư duy mạnh mẽ từ quản lý đơn thuần sang quản trị phát triển, bám sát nguyên tắc cốt lõi “cấp tỉnh mạnh về chiến lược, cấp xã mạnh về thực thi”.

Phó Thủ tướng Mai Văn Chính làm việc với các xã, phường Tây Ninh về kết quả thực hiện chính quyền địa phương hai cấp hôm 19-3. Ảnh: VGP

Sắp xếp bộ máy phải đồng thời thiết kế lại cơ chế phân quyền

. Phóng viên: Tổng Bí thư đã định vị việc triển khai chính quyền địa phương hai cấp là một cuộc cải cách về quản trị. Tại sao việc chuyển đổi tư duy này trở nên cấp thiết trong giai đoạn hiện nay, thưa bà?

+ PGS-TS Nguyễn Thị Thu Hòa: Từ phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm có thể thấy tính cấp thiết của sự chuyển đổi này xuất phát từ thực tiễn. Nếu chỉ dừng lại ở tinh gọn tổ chức theo cách cơ học, tức là giảm đầu mối, giảm tầng nấc thì chưa chắc bộ máy đã vận hành hiệu quả hơn.

Thậm chí, nếu không thay đổi cách thức vận hành, rất dễ dẫn đến tình trạng gọn về hình thức nhưng chưa mạnh về thực chất. Trong bối cảnh yêu cầu quản trị ngày càng phức tạp, liên ngành, liên vùng và gắn chặt với nhu cầu của người dân, doanh nghiệp thì cách tổ chức chỉ là điều kiện cần, còn cách vận hành mới là yếu tố quyết định.

Điểm cốt lõi của cuộc cải cách lần này nằm ở việc chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị phát triển. Nghĩa là sắp xếp lại bộ máy phải đồng thời với thiết kế lại cơ chế phân quyền, quy trình xử lý công việc, hệ thống dữ liệu và trách nhiệm giải trình. Khi đó, mô hình hai cấp sẽ giúp giảm tầng trung gian, tạo điều kiện để dòng chảy quyết định và nguồn lực trở nên nhanh hơn, sát thực tiễn hơn.

Ý nghĩa sâu xa hơn của cuộc cải cách là hướng tới xây dựng một nền hành chính phục vụ và kiến tạo, trong đó cấp tỉnh tập trung vào vai trò chiến lược, điều phối, còn cấp xã trở thành cấp trực tiếp giải quyết công việc cho người dân. Nếu làm tốt thì cuộc cải cách này sẽ tái cấu trúc phương thức vận hành của chính quyền địa phương, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng phục vụ xã hội.

PGS-TS Nguyễn Thị Thu Hòa.

. Chìa khóa vận hành của mô hình nằm ở nguyên tắc cấp tỉnh mạnh về chiến lược, cấp xã mạnh về thực thi. Nhìn nhận từ thực tiễn quản lý nhà nước thời gian qua, bà đánh giá nguyên tắc này được vận hành và đạt hiệu quả ra sao?

+ Nguyên tắc này là định hướng rất đúng, phù hợp với logic quản trị hiện đại. Tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn thời gian qua, có thể nói việc vận hành nguyên tắc này mới đạt ở mức bước đầu, chưa thật sự rõ nét và đồng đều giữa các địa phương.

Ở nhiều nơi, cấp tỉnh vẫn có xu hướng sa vào xử lý sự vụ, can thiệp khá sâu vào công việc cụ thể của cấp dưới, trong khi cấp xã lại chưa thực sự đủ điều kiện để phát huy vai trò thực thi. Điều này dẫn đến tình trạng “trên làm thay dưới”, còn dưới thì chưa làm được hết việc của mình, khiến hiệu quả phân cấp chưa đạt như kỳ vọng.

Sự phân vai này chưa rõ nét bởi việc phân quyền chưa đi kèm phân bổ nguồn lực tương xứng. Nhiều nơi giao thêm nhiệm vụ cho cấp xã nhưng chưa bảo đảm đầy đủ về nhân sự, ngân sách, hạ tầng và dữ liệu, khiến cấp xã khó thực hiện tốt vai trò.

Cấp tỉnh và cấp xã vẫn chưa tách bạch rõ chức năng giữa hoạch định và thực thi. Trong thực tế, ranh giới giữa “làm chiến lược” và “làm sự vụ” chưa rõ, dẫn đến tình trạng chồng lấn trong xử lý công việc.

Ngoài ra, năng lực và tâm lý của đội ngũ chưa đồng đều. Một bộ phận cán bộ cấp cơ sở còn e ngại trách nhiệm, trong khi cấp trên chưa thực sự mạnh dạn trao quyền, dẫn đến phân cấp chưa đi vào thực chất.

Cán bộ hỗ trợ người dân làm thủ tục hành chính. Ảnh: NGUYỆT NHI

Trao quyền thực chất - chìa khóa của thực thi

. Vậy chúng ta cần những cơ chế phân cấp, ủy quyền đột phá nào để cấp xã chủ động giải quyết ngay các vấn đề cấp bách thuộc thẩm quyền, xóa bỏ tâm lý chờ xin ý kiến?

+ Để hiện thực hóa nguyên tắc này, theo tôi, cần thiết kế các cơ chế phân cấp, ủy quyền theo hướng rõ việc, đủ quyền, gắn trách nhiệm. Trong đó, cần chuyển mạnh sang cơ chế phân cấp theo danh mục việc làm cụ thể. Những công việc gắn trực tiếp với người dân, doanh nghiệp như thủ tục hành chính thiết yếu, quản lý trật tự, an sinh xã hội tại địa bàn… nên trao thẩm quyền cho cấp xã, không để tình trạng việc nhỏ cũng phải chờ xin ý kiến.

Mặt khác, phân cấp chỉ thực chất khi cấp xã được bảo đảm nhân sự phù hợp, ngân sách chủ động trong một số khoản chi, quyền tiếp cận và sử dụng dữ liệu, hạ tầng số. Bởi nếu chỉ giao việc mà không giao điều kiện thì cấp xã vẫn phải “xin - chờ”.

Ở những lĩnh vực phát sinh theo tình huống, cấp tỉnh có thể ủy quyền rõ ràng, theo phạm vi và thời gian cụ thể, kèm theo tiêu chí kiểm tra, giám sát. Cách làm này vừa tạo chủ động, vừa bảo đảm không buông lỏng quản lý. Đồng thời, đổi mới cơ chế kiểm soát theo hướng hậu kiểm thay vì tiền kiểm. Thay vì phải xin ý kiến trước khi làm, cấp xã được quyền quyết định trong phạm vi được giao và chịu trách nhiệm giải trình sau. Đây là điều kiện quan trọng để xóa bỏ tâm lý e ngại, sợ sai.

Ngoài ra, phân quyền phải gắn với trách nhiệm cá nhân người đứng đầu. Khi quyền hạn được trao rõ, cần đồng thời xác lập trách nhiệm cụ thể của chủ tịch UBND cấp xã, từ đó tạo động lực chủ động, quyết đoán trong xử lý công việc.

Tôi cho rằng chìa khóa không chỉ là giao thêm việc mà là trao quyền thực chất, bảo đảm điều kiện thực thi và thiết kế cơ chế kiểm soát phù hợp. Khi đó, cấp xã mới có thể thực sự giải quyết công việc ngay tại chỗ, thay vì phụ thuộc vào cấp trên.

Các địa phương, đơn vị cần chuẩn hóa và số hóa quy trình công vụ, khi đó khối lượng công việc thực tế sẽ giảm đáng kể, cho phép ít người nhưng làm được nhiều việc hơn. Ảnh: LÊ THOA

Từ làm thay sang điều phối

. Ở chiều ngược lại, cấp tỉnh cần những công cụ gì để làm tốt vai trò kiến tạo chiến lược, không sa đà vào xử lý sự vụ?

+ Để thực sự làm tốt vai trò kiến tạo chiến lược, cấp tỉnh cần đồng thời đổi mới công cụ quản trị và chuyển đổi cách thức lãnh đạo, thay vì tiếp tục điều hành theo lối xử lý sự vụ.

Về công cụ, cấp tỉnh cần được trang bị hệ thống dữ liệu và nền tảng số dùng chung. Hệ thống này cho phép theo dõi, phân tích và dự báo tình hình phát triển theo thời gian thực. Khoa học quản lý công gọi đây là ra quyết định dựa trên bằng chứng và dữ liệu. Khi có dữ liệu tốt, lãnh đạo tỉnh có thể ra quyết định mang tính chiến lược.

Công cụ lập quy hoạch và quản trị phát triển tích hợp giúp kết nối giữa quy hoạch không gian, đầu tư công và phân bổ nguồn lực. Hệ thống chỉ số đánh giá theo kết quả (KPI) gắn với địa bàn và lĩnh vực sẽ giám sát hiệu quả thực thi của cấp dưới. Điều này giúp lãnh đạo quản lý tốt mà không cần can thiệp trực tiếp vào từng công việc cụ thể.

Về phương thức lãnh đạo, cần có sự chuyển đổi rõ rệt từ làm thay sang định hướng và điều phối. Cấp tỉnh tập trung vào chiến lược, chính sách, phân bổ nguồn lực và kiểm soát rủi ro. Cấp này không đi sâu xử lý sự vụ cụ thể của cấp xã, đồng thời chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và giám sát.

Cấp tỉnh trao quyền cho cấp dưới quyết định trong phạm vi được giao, giữ vai trò kiểm tra và đánh giá kết quả. Qua đó, bộ máy chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên kết quả và dữ liệu. Hiệu quả phát triển, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp được xác định là thước đo chính.

. Tổng Bí thư nhấn mạnh giao quyền đến đâu phải bảo đảm nguồn lực đến đó nhưng có thực tế cán bộ cấp cơ sở đang đối mặt với tình trạng quá tải.

+ Như tôi nói ở trên, thực tế có tình trạng giao việc nhiều nhưng nguồn lực ở cấp cơ sở chưa tương xứng. Để giải quyết dứt điểm, theo tôi cần tiếp cận theo hướng tái thiết kế cách vận hành chứ không chỉ bổ sung thêm biên chế.

Cụ thể, các đơn vị cần rà soát chức năng, nhiệm vụ theo hướng tinh gọn thực chất; mạnh dạn cắt giảm, tích hợp những đầu việc không còn phù hợp; đồng thời chuẩn hóa và số hóa quy trình công vụ. Khi quy trình được đơn giản hóa và số hóa, khối lượng công việc thực tế sẽ giảm đáng kể, cho phép ít người nhưng làm được nhiều việc hơn.

Song song đó, cơ quan chức năng cần thiết kế lại cơ chế phân bổ và sử dụng nhân lực. Thay vì bố trí cứng theo từng đơn vị, có thể tính đến các mô hình dùng chung nguồn nhân lực theo cụm địa bàn hoặc theo lĩnh vực chuyên môn như đất đai, xây dựng, công nghệ thông tin…

Tôi cho rằng đã đến lúc tính đến mô hình “chính quyền cơ sở linh hoạt”, cho phép không tổ chức cứng nhắc theo một khuôn mẫu duy nhất. Cơ sở được quyền điều chỉnh nhân lực, chức năng, cách thức vận hành theo đặc thù đô thị hoặc nông thôn hoặc theo quy mô dân số, kết hợp giữa bộ máy chính thức và các thiết chế hỗ trợ như công nghệ, dịch vụ công, chuyên gia…

. Xin cảm ơn bà.

*****

LÊ THOA thực hiện