Phân định rõ thẩm quyền gắn với nguồn lực và trách nhiệm

Các chuyên gia đề xuất Luật đô thị đặc biệt cần có cơ chế phân quyền rõ ràng để giải quyết dứt khoát cơ chế xin cho. (Ảnh: Ban tổ chức)

Tiến sĩ Nguyễn Tri Thức hiện là Ủy viên Ban Biên tập, Giám đốc Trung tâm Chuyên đề và Truyền thông-Phát hành, Tạp chí Cộng sản. Ông là nhà báo, nhà nghiên cứu và là giảng viên thỉnh giảng của nhiều trường đại học; giảng viên kiêm chức của Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí, Hội Nhà báo Việt Nam. Các bài viết của ông chú trọng những vấn đề lý luận gắn với thực tiễn đổi mới.

Báo Nhân Dân trân trọng giới thiệu bài viết của Tiến sĩ Nguyễn Tri Thức về vấn đề đang được dư luận quan tâm về chủ trương “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” gắn với chính quyền địa phương hai cấp đang được triển khai mạnh mẽ trên toàn quốc.

“Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” không phải là phân tán quyền lực hay buông lỏng quản lý, mà là phân định rõ thẩm quyền gắn với nguồn lực và trách nhiệm, để mỗi cấp chủ động hành động trong một hệ thống quản lý thống nhất.

Tách rời từng vế của phương châm, hay lấy những vướng mắc của giai đoạn chuyển đổi để phủ nhận cả chủ trương, là cách nhìn phiến diện, thiếu căn cứ.

Phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” được xác định trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, là một nội dung quan trọng trong đổi mới tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước, hướng tới nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả. Tuy nhiên, sau hơn một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, vẫn xuất hiện những cách diễn giải phiến diện, thậm chí cố ý xuyên tạc bản chất của chủ trương.

Có thể nhận diện ba luận điệu chủ yếu. Thứ nhất, tách vế “địa phương quyết” khỏi hai vế còn lại để cho rằng phân cấp, phân quyền sẽ làm suy giảm vai trò của Trung ương, dẫn tới “mạnh ai nấy làm”, cục bộ địa phương. Thứ hai, lấy những khó khăn, lúng túng của giai đoạn đầu chuyển đổi để quy kết chủ trương là “không khả thi”, “duy ý chí”. Thứ ba, quy chụp rằng phân quyền thực chất là Trung ương “đẩy việc”, “đẩy trách nhiệm” xuống cơ sở mà không kèm theo nguồn lực và điều kiện thực hiện.

Điểm chung của các luận điệu này là thủ pháp cắt khúc: tách một vế khỏi chỉnh thể phương châm, tách hạn chế trong tổ chức thực hiện khỏi bản chất của chủ trương, tách một thời điểm khó khăn khỏi cả quá trình hoàn thiện thể chế. Nhận diện đúng thủ pháp ấy là cơ sở để phản bác có căn cứ.

Phân cấp, phân quyền không đồng nghĩa với phân tán quyền lực. Trong một nhà nước đơn nhất, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quyền lực nhà nước vẫn được tổ chức và thực hiện thống nhất; vấn đề là quyền lực được phân công, phân cấp và kiểm soát như thế nào để vừa bảo đảm quản lý thống nhất, vừa phát huy tính chủ động, trách nhiệm của từng cấp.

Ba vế của phương châm là một chỉnh thể, không thể tách rời. “Địa phương quyết” không có nghĩa là quyết định tùy ý, mà là quyết định trong phạm vi thẩm quyền pháp luật quy định. “Địa phương làm” không phải là tự tổ chức theo cách riêng, mà là trực tiếp thực hiện nhiệm vụ được giao, phù hợp quy hoạch, tiêu chuẩn và định hướng chung. “Địa phương chịu trách nhiệm” có nghĩa là quyền được trao phải gắn với trách nhiệm giải trình, chịu sự kiểm tra, giám sát và chịu trách nhiệm về kết quả. Chính vế thứ ba là “chốt chặn” để quyền được trao không trở thành quyền tùy tiện. Luận điệu “mạnh ai nấy làm” đã cố tình bỏ qua vế này.

Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà khoa học, trí thức tiêu biểu về dự thảo dự án Luật Đô thị đặc biệt. (Ảnh: Ban tổ chức)

Cũng không có chuyện Trung ương “buông quản lý” khi phân quyền. Vai trò của Trung ương được chuyển mạnh hơn vào những khâu có tính chiến lược và toàn quốc: xây dựng thể chế, định hướng phát triển, ban hành quy hoạch và tiêu chuẩn thống nhất, phân bổ nguồn lực, điều phối những vấn đề liên vùng, kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực. Trung ương bớt làm thay những việc cụ thể để làm tốt hơn những việc mà chỉ Trung ương mới làm được. Đó là củng cố, chứ không phải làm suy giảm, vai trò của Trung ương.

Một mô hình chưa có tiền lệ, khi triển khai, chắc chắn sẽ bộc lộ khó khăn. Ngay giai đoạn đầu, Chính phủ đã thẳng thắn ghi nhận những vướng mắc về hạ tầng kỹ thuật, thể chế, quy trình, nhân lực và yêu cầu xử lý kịp thời để không gián đoạn việc giải quyết thủ tục hành chính. Những vấn đề ấy cần được nhìn nhận đúng mức, nhưng phải phân biệt hạn chế trong tổ chức thực hiện với bản chất của chủ trương.

Lấy vướng mắc của giai đoạn chuyển đổi để kết luận chủ trương “không khả thi” là một ngụy biện, đánh đồng khó khăn của quá trình với sai lầm của mục tiêu. Điều mà các luận điệu này cố tình không nhìn thấy là tinh thần cầu thị, chủ động nhận diện tồn tại và kiên quyết khắc phục của Đảng, Nhà nước.

Tại Kết luận số 192-KL/TW ngày 19/9/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư yêu cầu tiếp tục rà soát hệ thống pháp luật chuyên ngành để bổ sung, hoàn thiện phân cấp, phân quyền theo đúng phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Một tuần sau, Kết luận số 195-KL/TW ngày 26/9/2025 tiếp tục yêu cầu rà soát, đánh giá kỹ lưỡng tính khả thi của các nhiệm vụ phân cấp, phân quyền, kịp thời xử lý vướng mắc, sửa đổi, bổ sung các nghị định liên quan.

Thực hiện Kết luận số 228-KL/TW ngày 31/12/2025, Công văn số 84/TTg-TCCV ngày 21/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu rà soát toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ những quy định không còn phù hợp với mô hình mới. Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với phân bổ nguồn lực và kiểm soát quyền lực, bảo đảm sự quản lý thống nhất của Trung ương, phát huy tính chủ động, tự chịu trách nhiệm của địa phương.

Từ đây cho thấy phân quyền không được coi là một quyết định hành chính “làm một lần là xong”, mà là một quá trình thể chế được kiểm nghiệm và điều chỉnh qua thực tiễn. Nếu thiếu cán bộ, phải bổ sung và đào tạo; nếu quy định chồng chéo, phải sửa thể chế; nếu quy trình còn nhiều tầng nấc, phải tiếp tục đơn giản hóa; nếu trách nhiệm chưa rõ, phải xác định lại thẩm quyền và cơ chế giải trình. Chính khả năng tự điều chỉnh, tự hoàn thiện ấy là minh chứng cho cơ sở khoa học và sức sống của chủ trương.

Người dân thực hiện các thủ tục hành chính tại Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Hưng Hà, tỉnh Hưng Yên. (Ảnh: TTXVN)

Luận điệu cho rằng phân quyền chỉ là “đẩy việc” xuống cơ sở cũng không đứng vững trước thực tiễn. Nghị quyết số 31/2026/NQ-CP ngày 24/6/2026 của Chính phủ về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư sau sắp xếp là một thí dụ. Trước điểm nghẽn có thật là tính đến cuối tháng 5/2026 trên cả nước vẫn có hơn 11.400 cơ sở nhà, đất dôi dư chưa được khai thác, xử lý triệt để, Chính phủ đã ban hành một khuôn khổ pháp lý cụ thể: phân cấp mạnh hơn, cắt giảm thủ tục để địa phương sớm đưa tài sản vào khai thác, đồng thời yêu cầu công khai, minh bạch và kiểm soát chặt chẽ việc quản lý tài sản công. Quyền được trao đi kèm hành lang pháp lý và cơ chế giám sát, đó chính là phân quyền đúng nghĩa.

Vấn đề đặt ra không phải là lựa chọn giữa “Trung ương quyết” và “địa phương quyết”, mà là xác lập đúng quan hệ giữa hai cấp trong một hệ thống quyền lực thống nhất. Trung ương không làm thay những việc đã phân định cho địa phương; địa phương cũng không thể lấy lý do phân quyền để né tránh trách nhiệm hoặc đẩy ngược lên Trung ương việc thuộc thẩm quyền của mình. Phân quyền đúng nghĩa, vì thế, không phải chuyển việc từ cấp này sang cấp khác, mà là tái cấu trúc quan hệ giữa thẩm quyền, nguồn lực và trách nhiệm, để đường đi của một quyết định ngắn hơn, địa chỉ trách nhiệm rõ hơn.

Thước đo của phân cấp, phân quyền không nằm ở số lượng nhiệm vụ được chuyển giao, mà ở kết quả vận hành: công việc được giải quyết nhanh hơn, nguồn lực được sử dụng hiệu quả hơn, người dân và doanh nghiệp được phục vụ tốt hơn. Lấy hiệu quả quản trị và chất lượng phục vụ làm căn cứ đánh giá sẽ giúp tránh cả hai cách làm cực đoan: Trung ương ôm việc và địa phương đùn việc.

Khi quyền hạn đi cùng nguồn lực, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát, phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” sẽ ngày càng phát huy hiệu quả, góp phần tạo động lực cho bước phát triển mới của đất nước, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số một cách bền vững.