Phát huy giá trị đặc sắc, riêng có, xây dựng thương hiệu 'Ninh Bình-Đô thị di sản thiên niên kỷ'

Phát huy giá trị của Di sản thế giới Tràng An để xây dựng thương hiệu “Ninh Bình - Đô thị di sản thiên niên kỷ”.

Định vị thương hiệu từ hệ giá trị đặc sắc, riêng có

Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Ninh Bình hội tụ ba vùng văn hóa có vị trí quan trọng trong lịch sử dân tộc: Hoa Lư, Thiên Trường và Hà Nam. Hoa Lư là kinh đô đầu tiên của Nhà nước phong kiến Trung ương tập quyền ở Việt Nam, nơi Đinh Bộ Lĩnh lập nên Nhà nước Đại Cồ Việt vào năm 968. Dấu tích của kinh đô xưa, hệ thống di tích thờ Vua Đinh, Vua Lê cùng các lễ hội, phong tục, đời sống dân cư còn được gìn giữ đã tạo nên chiều sâu lịch sử cho vùng đất này.

Thiên Trường gắn với triều Trần và truyền thống dựng nước, giữ nước; Phủ Dầy là trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu. Không gian Hà Nam bổ sung những giá trị về lịch sử, tôn giáo, kiến trúc, làng nghề và cảnh quan với các địa danh tiêu biểu như chùa Long Đọi Sơn, đền Trần Thương. Những di sản này khi được đặt trong một không gian phát triển thống nhất, đã tạo thành một hệ thống di sản có sự tiếp nối về thời gian và liên hệ về không gian.

Từ dấu tích cư trú của người tiền sử tại Tràng An, Nhà nước Đại Cồ Việt tại Hoa Lư đến văn hóa thời Trần, tín ngưỡng thờ Mẫu và đời sống làng xã ở Đồng bằng Bắc Bộ, Ninh Bình hội tụ đầy đủ về quá trình con người cư trú, dựng nước, giữ nước và sáng tạo văn hóa. Đó là giá trị độc đáo, riêng có, là điểm phân biệt tỉnh với những đô thị phát triển chủ yếu dựa vào công nghiệp, thương mại hoặc dịch vụ. Trong hệ giá trị ấy, Quần thể danh thắng Tràng An giữ vai trò trung tâm.

Là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á, Tràng An không chỉ nổi bật bởi cảnh quan núi đá vôi, hang động và sông nước mà còn lưu giữ những bằng chứng khảo cổ về quá trình con người thích ứng với biến đổi môi trường trong hàng chục nghìn năm.

Sự kết nối giữa Tràng An và Cố đô Hoa Lư tạo nên mối quan hệ rõ nét giữa tự nhiên với lịch sử: Tràng An phản ánh quá trình con người thích nghi với môi trường từ thời tiền sử; Hoa Lư đánh dấu bước phát triển quan trọng trong quá trình tổ chức Nhà nước độc lập, tự chủ.

Đây là nền tảng có sức thuyết phục cho mô hình “Đô thị di sản thiên niên kỷ” mà Ninh Bình đang hướng tới. Hệ thống di sản văn hóa còn được nâng đỡ bởi một không gian sinh thái đa dạng, từ vùng núi đá vôi Cúc Phương, vùng đất ngập nước Vân Long đến cửa sông, ven biển Xuân Thủy.

Cúc Phương nhiều năm liên tiếp được vinh danh là Vườn quốc gia hàng đầu châu Á; Vân Long là khu bảo tồn thiên nhiên đầu tiên của Việt Nam đạt chứng nhận Danh lục Xanh; Xuân Thủy là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam và là Công viên Di sản ASEAN. Sự đan xen giữa di sản văn hóa, cảnh quan tự nhiên và các hệ sinh thái tạo cho Ninh Bình một cấu trúc tài nguyên hiếm có.

Theo số liệu của cơ quan chuyên môn, đến năm 2025, toàn tỉnh có 10 di tích quốc gia đặc biệt, 264 di tích cấp quốc gia, 832 di tích cấp tỉnh, 17 bảo vật quốc gia và 40 di sản văn hóa phi vật thể được công nhận. “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Điều đáng chú ý là nhiều di sản vẫn hiện diện trong đời sống hằng ngày qua lễ hội, tín ngưỡng, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian, ẩm thực và tập quán sinh hoạt. Người dân không đứng ngoài di sản mà trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Nguồn lực di sản đã được chuyển hóa từng bước thành kết quả phát triển du lịch.

Năm 2025, Ninh Bình đón trên 19,4 triệu lượt khách, trong đó có hơn 2,2 triệu lượt khách quốc tế; doanh thu đạt trên 21 nghìn tỷ đồng. Năm 2026, ngành Du lịch đặt mục tiêu phấn đấu vượt kế hoạch tỉnh giao, hướng tới đón 22 triệu lượt khách, trong đó có 3 triệu lượt khách quốc tế; tổng thu từ hoạt động du lịch đạt 25.000 tỷ đồng. Trong giai đoạn 2023- 2025, tỉnh đã phối hợp với UNESCO nghiên cứu, lượng giá thương hiệu Quần thể danh thắng Tràng An ở mức 214 tỷ USD.

Kết quả này cho thấy di sản đã trở thành một thành tố quan trọng trong nhận diện Ninh Bình đối với du khách, nhà đầu tư và các tổ chức quốc tế. Đây là cơ sở để tỉnh chuyển từ quảng bá từng điểm đến sang xây dựng một thương hiệu chung.

Định hình đô thị di sản thiên niên kỷ

Đề án xây dựng Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương xác định mô hình phát triển của đô thị Ninh Bình là đô thị di sản thiên niên kỷ, xanh, thông minh, hiện đại và giàu bản sắc; trung tâm du lịch, công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản cấp quốc gia và quốc tế; đồng thời phát triển công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ chất lượng cao, logistics và đổi mới sáng tạo.

Di sản lịch sử, văn hóa và cảnh quan không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà phải trở thành trục giá trị cốt lõi trong quy hoạch, tổ chức không gian, lựa chọn ngành kinh tế và xây dựng thương hiệu địa phương.

Mục tiêu trước năm 2030, xây dựng Ninh Bình đạt tiêu chí đô thị loại I, trở thành thành phố trực thuộc Trung ương; phát triển đồng bộ hạ tầng, nâng cao chất lượng quản trị đô thị và đời sống nhân dân. Tầm nhìn đến năm 2045, Ninh Bình trở thành trung tâm du lịch, công nghiệp văn hóa, dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao có vị thế quốc gia, quốc tế.

Đây là mục tiêu lớn, đòi hỏi tỉnh vừa khai thác hiệu quả dư địa phát triển mới, vừa giữ được những giá trị tạo nên bản sắc của vùng đất. Để thực hiện mục tiêu đó, trước hết tỉnh tập trung hoàn thiện Quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị và các quy hoạch có liên quan, bảo đảm thống nhất với Quy hoạch tổng thể quốc gia, Quy hoạch vùng Đồng bằng Sông Hồng và Duyên hải Bắc Bộ.

Trong quy hoạch, mô hình đô thị di sản thiên niên kỷ phải được xác lập rõ, làm căn cứ phân vùng chức năng, bố trí dân cư, phát triển hạ tầng và thu hút đầu tư. Về tổ chức không gian đô thị, vùng lõi và vùng đệm Cố đô Hoa Lư - Tràng An được định hướng phát triển theo mô hình đô thị di sản, lấy bảo tồn làm trọng tâm; kiểm soát chặt chẽ kiến trúc, cảnh quan, mật độ xây dựng và từng bước hình thành trục di sản Tam Chúc - Tràng An - Hoa Lư.

Các khu vực gắn với ga đường sắt tốc độ cao, cảng hàng không theo quy hoạch, cảng biển và khu công nghiệp được định hướng phát triển đô thị hiện đại, tập trung các chức năng công nghiệp, logistics, thương mại và dịch vụ chất lượng cao. Trục sông Đáy phát triển theo mô hình đô thị sinh thái, gắn với trung tâm hành chính mới, tạo không gian cảnh quan xanh và không gian công cộng cho đô thị. Cách tổ chức này nhằm mở rộng các khu vực động lực nhưng vẫn bảo vệ vùng di sản và cảnh quan đặc trưng.

Cùng với tổ chức lại không gian, Ninh Bình cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Công nghiệp được lựa chọn theo hướng công nghệ cao, sạch, tuần hoàn và thân thiện với môi trường. Du lịch, dịch vụ và công nghiệp văn hóa trở thành những động lực quan trọng, dựa trên việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Tỉnh hướng tới định vị thương hiệu “Trung tâm du lịch Di sản - Sinh thái - Văn hóa - Tôn giáo” hàng đầu Việt Nam, đưa du lịch và công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp khoảng 10% GRDP. Để thực hiện mục tiêu, Ninh Bình tập trung hoàn thiện quy hoạch theo mô hình đô thị di sản thiên niên kỷ; kiểm soát chặt chẽ không gian, kiến trúc và xây dựng tại khu vực di sản.

Theo đó, ưu tiên đầu tư hạ tầng kết nối, hạ tầng đô thị, hạ tầng số và các công trình phục vụ bảo tồn, du lịch, công nghiệp văn hóa; thu hút công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp sạch và dịch vụ chất lượng cao. Đồng thời, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý đô thị và di sản; nâng cao năng lực quản trị, chất lượng nguồn nhân lực; phát huy vai trò của người dân, doanh nghiệp trong bảo tồn di sản, phát triển sản phẩm đặc trưng và xây dựng thương hiệu Ninh Bình.

Xây dựng thương hiệu địa phương trên nền tảng di sản là hướng đi phù hợp để Ninh Bình tạo dựng bản sắc trong quá trình đô thị hóa. Việc đưa hệ giá trị đặc sắc, riêng có vào quy hoạch, tổ chức không gian, cơ cấu kinh tế và quản trị đô thị sẽ định hình rõ mô hình đô thị di sản thiên niên kỷ, đồng thời tạo nền tảng thực hiện mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030.

Đó cũng là con đường để Ninh Bình vừa gìn giữ những giá trị được bồi đắp qua hàng nghìn năm, vừa khẳng định vị trí trong hệ thống đô thị di sản của Việt Nam và thế giới.