Phát huy giá trị di sản từ lễ hội Bình Đà

Tiến sĩ Phạm Văn Tuấn (Viện Nghiên cứu Hán Nôm):

Bồi đắp truyền thống “uống nước nhớ nguồn”

Sự hiện diện của hệ thống thần tích, sắc phong, bia ký tại đền Nội (thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân) và đình Ngoại Bình Đà (thờ Linh Lang Đại vương) cho thấy sự ghi nhận, chuẩn thuận của các triều đại phong kiến đối với tín ngưỡng thờ Quốc Tổ ở vùng đất này. Niềm tôn kính của cộng đồng với Quốc Tổ còn được thể hiện qua bức “giá tượng” hiện được bài trí trang trọng tại hậu cung đền Nội. Đây được xem là công trình nghệ thuật - tín ngưỡng cổ đặc sắc, hiếm có trong hệ thống di tích thờ Lạc Long Quân ở vùng châu thổ sông Hồng.

Tại nhà bia trong khu di tích, dù bia đá được dựng vào năm Khải Định thứ tư (1919) nhưng nội dung khắc trên bia đã cho biết, ngôi đền thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân đã có từ rất lâu đời, gắn với quan niệm về việc Quốc Tổ đặt nền móng quy tắc, thể chế cho cộng đồng cư dân buổi đầu dựng nước.

Lễ hội đền thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân chứa đựng nhiều lớp biểu tượng văn hóa, góp phần hình thành hệ giá trị văn hóa Việt Nam với cốt lõi là truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, lòng yêu nước, yêu quê hương và đạo lý tri ân những người có công với dân, với nước. Thông qua các nghi lễ, tục hèm và tập quán dân gian, lễ hội còn lưu giữ những dấu ấn của nền văn hóa lúa nước cùng các tín ngưỡng cổ xưa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Xa hơn, các biểu tượng văn hóa trong lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh, nhu cầu sáng tạo văn hóa và nhận thức lịch sử của cộng đồng mà còn góp phần bồi đắp, lan tỏa những giá trị nhân văn và minh triết Việt được hun đúc qua chiều dài lịch sử.

Chủ tịch UBND xã Bình Minh Nguyễn Đăng Việt:

Nâng tầm giá trị, biến di sản trở thành nguồn lực kinh tế

Lễ hội Bình Đà tôn vinh Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân không chỉ là lễ hội truyền thống của người dân Bình Đà, xã Bình Minh mà còn mang ý nghĩa gắn kết cộng đồng sâu sắc bởi đây là một trong số ít nơi thờ “Vi Bách Việt Tổ”. Đây cũng là di sản văn hóa phi vật thể đầu tiên của Hà Nội được công nhận cấp quốc gia. Những năm qua, với sự quan tâm của Thành phố Hà Nội và huyện Thanh Oai trước đây, di tích đền Nội cùng Lễ hội Bình Đà đã được đầu tư bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị, thu hút đông đảo nhân dân, du khách thập phương cũng như kiều bào về chiêm bái, dự hội.

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, chính quyền và nhân dân xã Bình Minh mong muốn tiếp tục nâng tầm giá trị di tích và lễ hội, đưa nơi đây trở thành điểm đến văn hóa - du lịch tâm linh tiêu biểu của Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới. Hiện khuôn viên lễ hội đang được đầu tư chỉnh trang, tu bổ; đặc biệt chùa Cả trong quần thể di tích cũng được trùng tu, tạo không gian đồng bộ thuận lợi cho việc đón du khách thập phương.

Để phát huy hiệu quả hơn nữa giá trị di sản, địa phương đề xuất quy hoạch, mở rộng không gian lễ hội, nhất là trong bối cảnh điều chỉnh địa giới hành chính gắn với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Cùng với đó là đầu tư hạ tầng giao thông nhằm kết nối đền Nội với chuỗi di sản của Thủ đô và các vùng di sản trên cả nước, qua đó phát huy vai trò của văn hóa như một nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế - xã hội.

Với sự quan tâm của Thành phố, các sở, ngành cùng sự chung tay xã hội hóa, xã Bình Minh kỳ vọng di tích đền Nội và Lễ hội Bình Đà sẽ tiếp tục được lan tỏa sâu rộng, xứng tầm với vị thế của Quốc Tổ Lạc Long Quân trong tâm thức văn hóa - lịch sử dân tộc.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ:

Tạo thêm môi trường giáo dục lịch sử, văn hóa, truyền thống

Giáo sư Phan Đại Doãn (1936 - 2019), nguyên Chủ nhiệm Bộ môn Lịch sử Việt Nam Cổ - Trung đại (khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội) từng nói: Các bộ sử nhiều khi có giá trị với một quốc gia, dân tộc còn lớn hơn cả những đền, đài, tháp. Còn theo Giáo sư Trần Quốc Vượng (1934 - 2005), “sử nằm ở trong dân”. Những quan điểm ấy gợi mở cách nhìn về lịch sử không chỉ qua chính sử mà còn qua tín niệm dân gian, qua niềm tin cộng đồng đối với quốc thống và cội nguồn dân tộc.

Ở Bình Đà, việc người dân thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân, dù xét ở góc độ lịch sử hay huyền thoại, đều cho thấy đây là một tín niệm sâu sắc về quốc thống. Niềm tin của nhân dân chính là cách dân gian nối dài lịch sử, nối dài ý thức về cội nguồn dân tộc. Có thể trong đó có yếu tố biểu tượng, huyền tích hay tưởng tượng dân gian nhưng giá trị của nó đối với việc giữ gìn quốc thống, bảo vệ độc lập dân tộc và gìn giữ bản sắc văn hóa là vô cùng lớn lao.

Lễ hội Bình Đà vì thế mang giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt. Hình tượng Quốc Tổ từ huyền thoại đã đi vào tâm thức cộng đồng, trở thành đối tượng phụng thờ và tín tưởng của nhân dân. Tín niệm dân gian ấy góp phần hình thành nhận thức về thời kỳ dựng nước của dân tộc Việt. Hoạt động thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân thông qua lễ hội Bình Đà không chỉ là di sản văn hóa thiêng liêng mà còn là biểu tượng của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tri ân những người có công với dân, với nước.

Đây đồng thời cũng là không gian hun đúc tinh thần đoàn kết cộng đồng, góp phần giáo dục lịch sử, văn hóa, truyền thống cho thế hệ trẻ. Việc nâng cấp di tích và nâng tầm giá trị lễ hội Bình Đà vì thế không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn di sản mà còn góp phần bồi đắp tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc - những giá trị nền tảng đối với sự phát triển bền vững của quốc gia.