Phát huy vai trò của nghệ nhân trong bảo tồn văn hóa

Nghệ nhân Đặng Thị Xuyên (ngoài cùng bên phải), ở thôn Tân Ý 2, xã Ngân Sơn truyền dạy nghệ thuật in sáp ong trên trang phục của người Dao Tiền.

Là nghệ nhân hát then cổ được công nhận danh hiệu Nghệ nhân dân dân từ năm 2024, những năm qua, ông Nguyễn Đình Kim, ở thôn Nà Sang (xã Phủ Thông) luôn tích cực tham gia các hoạt động truyền dạy, biểu diễn nghệ thuật hát then đàn tính tại địa phương.

Những tri thức của ông về nghệ thuật hát then, đàn tính cùng các nghi lễ, lễ hội đã giúp cho địa phương phục dựng lại các lễ hội đúng với phong tục, giá trị văn hóa mà cha ông đã trao truyền lại, trong đó tiêu biểu là phục dựng lễ hội Lồng tồng Phủ Thông của xã Phủ Thông. Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Đình Kim cho biết: Điều tôi mong muốn nhất là lớp trẻ hiểu, yêu và tiếp nối những giá trị mà cha ông để lại.

Còn với Nghệ nhân ưu tú Văn Tiến Khởi, ở thôn Khuổi Tặc (xã Chợ Đồn), đã hơn 10 năm nay, vào mỗi dịp hè anh đều mở lớp truyền dạy hát then đàn tính cho thế hệ trẻ ở địa phương. Em nào không có đàn tính để học, nghệ nhân Văn Tiến Khởi sẽ tự tay làm đàn tính cho các em có đủ nhạc cụ để học cùng các bạn.

Qua lớp học hát then của nghệ nhân Văn Tiến Khởi, hàng trăm học sinh đã biết hát then đàn tính, nhiều em nhờ năng khiếu hát then mà thi đỗ vào các trường nghệ thuật chuyên nghiệp. Không chỉ tham gia các chương trình, sự kiện liên quan đến nghệ thuật hát then, đàn tính do xã, tỉnh tổ chức, anh Khởi còn được địa phương mời tham gia nhiều các hội diễn, liên hoan cấp khu vực và toàn quốc, đạt được nhiều thành tích, giải thưởng.

Những năm 2000, làn điệu dân ca hát sli của người Nùng tại xã Xuân Dương đối mặt nguy cơ mai một, Nghệ nhân ưu tú Nông Văn Hồ, ở thôn Thôm Chản, đã vận động những người yêu thích hát sli thành lập câu lạc bộ hát sli xã Xuân Dương. Ông còn mời nghệ nhân trong và ngoài tỉnh đến câu lạc bộ để cùng truyền dạy cho thế hệ trẻ trong xã. Những hoạt động tích cực của ông đã giúp cho làn điệu hát sli của người Nùng trong xã Xuân Dương được duy trì và phát huy cho đến ngày nay.

Hiện nay, làn điệu hát sli đã trở thành điểm nhấn đặc sắc cho Lễ hội văn hóa truyền thống Chợ tình Xuân Dương vào mỗi dịp tổ chức hằng năm. Nghệ nhân ưu tú Nông Văn Hồ, chia sẻ: Nếu mình không bảo tồn văn hóa dân tộc thì sẽ không còn ai giữ. Tôi luôn mong lớp trẻ tiếp tục học, tiếp tục hát để làn điệu sli không bị mai một theo thời gian.

Tuy nhiên, công tác bảo tồn và truyền dạy di sản hiện nay vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Trước hết là sự tác động mạnh mẽ của đời sống hiện đại khiến nhiều loại hình văn hóa truyền thống dần bị lãng quên.

Bên cạnh đó, đa số nghệ nhân đều đã cao tuổi, sức khỏe giảm sút, trong khi số người kế cận còn hạn chế. Ở nhiều nơi, điều kiện kinh tế, cơ sở vật chất phục vụ cho việc truyền dạy chưa đáp ứng đầy đủ; nhiều lớp truyền dạy di sản vẫn mang tính tự phát, thiếu kinh phí duy trì lâu dài.

Việc bảo tồn các di sản như chữ viết cổ, nghề truyền thống hay các loại hình nghệ thuật dân gian cũng đòi hỏi thời gian, công sức và sự kiên trì rất lớn, trong khi cơ chế hỗ trợ cho nghệ nhân vẫn còn hạn chế...

Nghệ nhân ưu tú Nông Văn Hồ (thứ hai từ phải sang) truyền dạy hát sli cho thế hệ trẻ tại xã Xuân Dương.

Vừa qua Hội đồng nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã ban hành Nghị quyết số 43, ngày 10/12/2025, quy định nội dung và mức hỗ trợ kinh phí hoạt động cho câu lạc bộ nghệ thuật trình diễn dân gian; câu lạc bộ văn hóa, nghệ thuật, thể thao xã, phường trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, giai đoạn 2026-2030.

Theo đó, các câu lạc bộ nghệ thuật trình diễn dân gian có thực hành di sản đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, có ít nhất 1 nghệ nhân ưu tú hoặc nghệ nhân nhân dân là thành viên câu lạc bộ, sẽ được hỗ trợ một lần kinh phí mua sắm trang thiết bị cơ bản phù hợp cho từng loại hình câu lạc bộ với mức hỗ trợ tối đa 300 triệu đồng/xã; 200 triệu đồng/phường.

Ngoài ra, các câu lạc bộ còn được hỗ trợ kinh phí để duy trì hoạt động với mức hỗ trợ 30 triệu đồng/câu lạc bộ/năm. Đây cũng là động lực để các nghệ nhân, câu lạc bộ văn hóa dân gian tích cực tham gia hoạt động bảo tồn di sản văn hóa.

Vi Diễn