Phát triển xanh, đừng để doanh nghiệp đơn độc

Nếu không, “xanh hóa” lối sống của từng cá nhân thì phát triển xanh sẽ có nguy cơ trở thành cuộc chơi một chiều, nơi doanh nghiệp gánh trách nhiệm thay cho xã hội. Thủ tướng Chính phủ đã Phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 kèm theo Quyết định 1658/QĐ-TTg năm 2021, đã đặt mục tiêu “xanh hóa lối sống và thúc đẩy tiêu dùng bền vững”. Đó là định hướng đúng nhưng giữa văn bản và đời sống vẫn có một khoảng cách lớn.

Tại nhiều diễn đàn, hội thảo, các doanh nghiệp bị yêu cầu phải đạt chuẩn ESG (Environmental, Social, Governance, tức môi trường, xã hội và quản trị), phải báo cáo phát thải, phải thực hiện Trách nhiệm của nhà sản xuất (EPR) qua tái chế... Thế nhưng, trong khi đó, không ít người tiêu dùng vẫn thản nhiên dùng túi nylon miễn phí, gọi đồ ăn dư thừa, bật điều hòa 18 độ rồi mở cửa, bật đèn điện vô tội vạ với tư duy “tôi dùng tôi trả tiền mà”.

Hiện nay, phát triển xanh ít nhiều đã có hành lang pháp lý trong khi lối sống xanh, tiêu dùng xanh, nếu có, chỉ mới ở mức độ tuyên truyền. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy lối sống xanh của cộng đồng không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính chỉ với doanh nghiệp.

Tại Nhật Bản, Luật Tiết kiệm năng lượng nhiều năm qua đặt tiêu chuẩn hiệu suất cho thiết bị nhưng cùng với đó là việc thay đổi hành vi hộ gia đình. Các chương trình dán nhãn năng lượng, giúp người dân biết mình đang tiêu thụ bao nhiêu điện, phát thải bao nhiêu carbon.

Tại Đức, hệ thống kép về tái chế bao bì buộc doanh nghiệp đóng phí nhưng người dân phải phân loại rác tại nguồn, nếu không phân loại, rác không được thu gom. Cơ chế kinh tế và kỷ luật xã hội đi cùng nhau. Không có chuyện nhà sản xuất bắt buộc phải trả tiền tái chế còn người tiêu dùng lại cứ xả rác vô tội vạ.

Nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay thực hiện theo mô hình Chính phủ thiết kế luật chơi cho phát triển xanh, doanh nghiệp thực thi trong chuỗi cung ứng còn người dân thay đổi hành vi, trách nhiệm được phân bổ tương đối cân bằng.

Ở Việt Nam, phong trào sống xanh không thiếu. Các nhóm cộng đồng như Xanh Việt Nam, Sài Gòn xanh, Hà Nội xanh vận động thanh niên dọn rác thải trên sông rạch, các mô hình “đổi rác lấy cây”, thu hồi pin thải tặng quà, hợp tác xã tái chế banner, lốp xe cũ… tạo cảm hứng tích cực. Tuy nhiên, đó vẫn là chỉ những “đốm sáng” mang tính tự phát.

Chúng ta dễ dàng đòi hỏi doanh nghiệp phải dùng bao bì sinh học, phải thu hồi rác điện tử, phải đầu tư công nghệ ít phát thải carbon. Thế nhưng, khi sản phẩm xanh có giá cao hơn 5 - 10% thì không ít người tiêu dùng quay lưng, khi siêu thị thu phí túi nylon, mạng xã hội lại ồn ào “bóc phốt”.

Doanh nghiệp, suy cho cùng, phản ứng theo tín hiệu thị trường và khung pháp lý. Nếu người tiêu dùng không sẵn sàng trả thêm cho sản phẩm bền vững, nếu hành vi tiêu dùng vẫn ưu tiên rẻ và tiện cho cá nhân, thì mọi yêu cầu “xanh hóa” chỉ làm tăng chi phí và giảm sức cạnh tranh.

Lối sống xanh, như nhiều nghiên cứu chỉ ra, là tập hợp hành vi lặp đi lặp lại: ăn uống bền vững, giảm lãng phí thực phẩm, tái chế, tiết kiệm năng lượng. Đó là quyết định mỗi ngày của hàng triệu, triệu cá nhân. Nếu mỗi hộ gia đình giảm 10% điện tiêu thụ, lượng phát thải cắt giảm có thể tương đương một dự án năng lượng tái tạo quy mô trung bình. Thực tế cho thấy, thay đổi hành vi luôn khó hơn thay đổi quy định.

Vì vậy, thay vì chỉ tăng thêm nghĩa vụ bắt buộc cho doanh nghiệp, chính sách sống xanh nên minh bạch hóa chi phí môi trường. Hóa đơn điện, nước, xăng dầu nên cho thấy rõ lượng phát thải tương ứng, khi người dân nhìn thấy “phát thải” của mình, hành vi ít nhiều sẽ dần điều chỉnh. Kế đến là thiết kế cơ chế khuyến khích và chế tài song hành, chẳng hạn phân loại rác phải đi kèm kiểm tra và xử phạt, chống lãng phí thực phẩm cần luật hóa, không chỉ vận động suông.

Một nền kinh tế xanh, phát triển bền vững không thể xây trên nền tảng sản xuất xanh nhưng tiêu dùng “nâu”. Không thể đòi hỏi doanh nghiệp chạy nước rút để giảm phát thải trong khi cộng đồng vẫn đi bộ ngược chiều.

Hồng Văn