Phía sau thành công của các nữ nghệ nhân

Cùng em năm liệu bảy lo

Năm 2022, trên bục danh dự nhận Quyết định công nhận Nghệ nhân dân ca quan họ Bắc Ninh, bà Tạ Thị Tư (sinh năm 1960, ở tổ dân phố Yên Chung, phường Kinh Bắc) có lời phát biểu khiến nhiều người xúc động: “Danh hiệu này có 60% là công sức của chồng, 20% của người thân, bạn bè, chỉ 20% là của tôi”. Lời chia sẻ mộc mạc ấy cho thấy, phía sau niềm say mê và những thành tựu của bà là sự đồng hành của gia đình, đặc biệt từ người chồng.

Nghệ nhân Tạ Thị Tư (người ôm hoa) cùng các thành viên Câu lạc bộ Quan họ khu phố 1, phường Suối Hoa, nay là phường Kinh Bắc.

Bà Tư sinh ra ở làng Bồ Sơn (nay là tổ dân phố Bồ Sơn, phường Võ Cường), một làng quan họ gốc nên bà sớm say mê quan họ từ nhỏ. Năm 1985, bà lấy chồng về làng Thị Chung (nay là tổ dân phố Yên Chung), cũng là làng quan họ gốc. Niềm say mê quan họ vì thế càng được nuôi dưỡng. Năm 1990, làng lập đội quan họ, do bà Nguyễn Thị Hảo, nay là nghệ nhân quan họ, trực tiếp truyền dạy lề lối, bài bản, cách hát, lối chơi quan họ cổ.

Theo thống kê sơ bộ của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bắc Ninh hiện có hơn 140 nữ nghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 8 Nghệ nhân Nhân dân, 39 Nghệ nhân Ưu tú.

Với nhiều phụ nữ, việc theo đuổi đam mê sau khi lấy chồng không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhưng bà Tư luôn có sự ủng hộ của chồng. Dù không chơi quan họ nhưng ông Đỗ Văn Long luôn sẵn sàng san sẻ việc nhà để vợ có thời gian cho quan họ. Từ năm 1993, bà dự thi tiếng hát quan họ, hội thi văn nghệ các cấp và đoạt nhiều giải. Nổi bật là giải Nhất Hội thi hát đối đáp quan họ đầu xuân của Bắc Ninh năm 2003. Năm 2020, bà được bầu làm Chủ nhiệm Câu lạc bộ quan họ của tổ dân phố Thị Chung. Đến nay, bà thuộc và hát thuần thục hơn 250 bài quan họ cổ. Bà còn thành thạo cách tổ chức canh hát truyền thống; tự sáng tác, biên đạo múa phụ họa một số bài quan họ mới.

Bà tích cực tham gia truyền dạy quan họ cho cộng đồng thông qua các lớp do các câu lạc bộ tổ chức và các nhóm học hát. Năm 2019, Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Ninh mời bà ghi hình tư liệu dạy quan họ cổ cho các cháu nhỏ. Bà cũng góp mặt trong bộ phim “Lối chơi quan họ” của Viện Văn hóa và Nghệ thuật quốc gia Việt Nam. Năm 2024, bà được UBND tỉnh Bắc Ninh (nay là thành phố Bắc Ninh) tặng Bằng khen về thành tích xuất sắc trong bảo tồn và phát huy giá trị dân ca quan họ giai đoạn 2009 - 2024. Mới đây, năm 2025, một cặp liền chị do bà trực tiếp chỉ dạy đoạt giải Nhất cuộc thi Hát đối đáp 150 bài quan họ.

Yêu thương dẫn lối thành công

Cũng như bà Tư, bà Nguyễn Thị Huệ (sinh năm 1965, ở thôn Ngang Nội, xã Liên Bão) đến với quan họ từ nhỏ bởi có cha mẹ đều là nghệ nhân, lại sống trong làng quan họ gốc. Năm 20 tuổi, bà kết duyên với ông Nguyễn Trọng Luận, người cùng làng. Làm vợ, làm dâu rồi làm mẹ đặt lên vai bà thêm nhiều trách nhiệm, nhưng tình yêu quan họ vẫn không vì thế mà vơi đi.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Huệ cùng chồng xem lại giấy chứng nhận giải Nhất Hội thi hát đối đáp quan họ đầu xuân năm 2015.

Bà Huệ tâm sự, phải luôn cố gắng hết mức thu xếp công việc gia đình chu toàn để có thời gian theo đuổi quan họ. Được sự ủng hộ của gia đình, bà tham gia phong trào hát quan họ của địa phương, đoạt nhiều giải tại các cuộc thi. Tiêu biểu, năm 2015, bà cùng con gái dự thi và giành giải Nhất cuộc thi hát đối đáp 50 bài quan họ tỉnh Bắc Ninh. Từ năm 2006, khi thôn Ngang Nội thành lập câu lạc bộ quan họ, bà được tín nhiệm cử làm Phó Chủ nhiệm, cùng ban lãnh đạo duy trì sinh hoạt đều đặn, phát triển thành viên, trở thành hạt nhân của phong trào văn hóa, văn nghệ địa phương. Trên chặng đường đã qua, bà luôn có sự ủng hộ của chồng dù ông không chơi quan họ. “Những năm trước, khi tôi chưa biết đi xe máy, mỗi lần biểu diễn ở xa nhà, anh ấy sẽ đưa tôi đi và đón về”, chị Huệ chia sẻ.

Nói về những thành tích của vợ, mắt ông Luận ánh lên niềm vui. Ông tâm sự: “Trước kia con nhỏ, việc nhà nông nhiều, nói thật tôi cũng không thoải mái lắm khi vợ đam mê ca hát. Thế nhưng nhìn thấy cô ấy nghiêm túc, miệt mài với quan họ, tôi dần thay đổi suy nghĩ. Ai cũng có sở thích riêng, mà chơi quan họ là thú chơi tao nhã, lành mạnh. Thế nên tôi quan tâm, tạo điều kiện để cô ấy cùng câu lạc bộ ca hát”.

Bình đẳng trong gia đình không phải là sự so sánh giữa vợ và chồng xem ai hơn ai, mà là cùng chia sẻ trách nhiệm để mỗi người có cơ hội theo đuổi điều mình yêu thích. Với các nữ nghệ nhân, sự thấu hiểu, tin tưởng của người chồng không chỉ giúp họ vơi bớt những lo toan thường nhật, mà còn tiếp thêm động lực để gìn giữ, trao truyền di sản văn hóa.