Phổ biến pháp luật cho đồng bào: Thước đo là hiệu quả, không phải số cuộc họp

Đề án 233 đặt mục tiêu đến năm 2030 có 70% người dân thuộc các nhóm dân tộc còn nhiều khó khăn được tiếp cận pháp luật bằng hình thức phù hợp. Ảnh: Hữu Nghị

Quyết định số 233/QĐ-TTg do Phó Thủ tướng Mai Văn Chính ký ngày 03/02/2026 phê duyệt một đề án phổ biến, giáo dục pháp luật dành riêng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, kéo dài mười năm, từ 2026 đến 2035. Điểm khác của Đề án nằm ở cách tiếp cận: thay vì một nội dung dùng chung cho mọi nơi, pháp luật được “may đo” theo từng nhóm người dân và từng vùng, để đồng bào dần quen với việc chủ động tìm hiểu luật.

650 “hạt nhân” và chỉ tiêu cho từng xã khó khăn

Trọng tâm của Đề án là con người. Đến năm 2030, cả nước cần có khoảng 650 người được đào tạo theo chương trình riêng để làm lực lượng nòng cốt ở địa phương. Ở cơ sở, xã nào thuộc diện đặc biệt khó khăn cũng phải có tối thiểu hai người làm công tác này được bồi dưỡng bằng bộ tài liệu của Đề án. Mỗi địa phương vùng dân tộc thiểu số, miền núi đều phải có chương trình, tài liệu bồi dưỡng của riêng mình, và 70% số tài liệu đó được đưa lên môi trường số.

Độ phủ cũng được lượng hóa. Một nửa người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sẽ được tiếp cận pháp luật theo cách phù hợp với họ. Ở vùng đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo hay nơi phức tạp về an ninh, con số này là 60%; với những nhóm dân tộc còn nhiều khó khăn là 70%. Cứ mười hoạt động phổ biến thì ít nhất ba hoạt động dùng tiếng dân tộc thiểu số và năm hoạt động diễn ra trên nền tảng số.

Muốn đạt những con số ấy, Đề án đặt trách nhiệm lên cấp ủy và người đứng đầu địa phương trước tiên. Đội ngũ nòng cốt được mở rộng tới bí thư chi bộ, trưởng thôn, người có uy tín và chức sắc tôn giáo. Cùng với đó là làm mới nội dung, cách truyền tải và siết việc theo dõi, đánh giá.

Gần một phần ba số địa phương chậm kế hoạch

Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã có kế hoạch thực hiện Đề án từ ngày 01/4/2026, theo Quyết định số 188/QĐ-BDTTG. Năm tháng sau, tính đến ngày 7/9, Bộ mới nhận được kế hoạch hoặc văn bản lồng ghép của 23 địa phương. 11 tỉnh, thành phố, tức gần một phần ba cả nước, vẫn chưa gửi.

Để nắm tình hình sát hơn, Bộ đề nghị các bộ, ngành, địa phương cập nhật kết quả mỗi quý, chậm nhất vào ngày 25 của tháng cuối quý, và nộp báo cáo năm trước ngày 30/11 để Bộ tổng hợp trình Thủ tướng. Về lâu dài, việc báo cáo sẽ chuyển sang cơ sở dữ liệu quốc gia về công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo mà Bộ đang gấp rút xây dựng.

Nói chuyện đất, chuyện cưới xin bằng tiếng của bà con

Bộ cũng chỉ rõ nên nói gì với đồng bào. Ưu tiên là những luật chạm vào cuộc sống hằng ngày: chuyện đất đai, chuyện cưới xin, nạn tảo hôn và kết hôn giữa người cùng huyết thống, quyền bình đẳng nam nữ, quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí, cách khiếu nại, tố cáo, cách phòng tránh tội phạm và chính sách dân tộc, tôn giáo.

Cách nói cũng phải đổi. Tài liệu cần viết gọn, dùng nhiều câu hỏi - đáp, tình huống mẫu, hình ảnh đồ họa và video; nơi bà con chưa thạo tiếng Việt thì phải có bản tiếng dân tộc. Người truyền tải không chỉ là cán bộ tư pháp mà còn có già làng, người có uy tín, chức sắc tôn giáo, hòa giải viên và trợ giúp viên pháp lý, những người mà đồng bào tin và nghe.

Điểm đáng chú ý nhất là cách chấm điểm. Bộ đề nghị không lấy số buổi tuyên truyền làm thước đo, mà xem pháp luật đã thực sự thay đổi điều gì trong đời sống người dân. Vướng mắc phát sinh phải được xử lý ngay hoặc báo cáo lên Bộ.

Lào Cai và câu hỏi sau những con số lớn

Lào Cai có Kế hoạch số 162/KH-UBND triển khai Đề án từ ngày 13/4/2026. Theo số liệu của tỉnh, trong 8 tháng đầu năm, hoạt động phổ biến pháp luật trên địa bàn đã thu hút hơn 474.000 lượt người qua hơn 3.500 cuộc, khoảng 60% trong số đó thuộc nhóm đối tượng đặc thù. Tỉnh có 105 báo cáo viên cấp tỉnh, 3.452 tuyên truyền viên cấp xã, và cả 99 xã, phường đều đã có Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật.

Quy mô ấy cho thấy bộ máy đã vào cuộc. Nhưng theo đúng yêu cầu Bộ Dân tộc và Tôn giáo đặt ra, câu hỏi quan trọng hơn là sau mỗi buổi tuyên truyền, có bớt đi một đám cưới tảo hôn, có thêm một vụ tranh chấp đất được hòa giải ngay tại thôn hay không. Đó mới là thước đo mà Đề án 233 hướng tới./.