Phổ cập THPT: Không chỉ để 'hạ nhiệt' thi vào lớp 10

Học sinh Trường THPT Trần Hưng Đạo (TPHCM) tham gia Hội trại Truyền thống Học sinh - Sinh viên năm 2026. Ảnh: NTCC

Phổ cập THPT là hướng đi chiến lược

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, kỳ thi vào lớp 10 đã trở thành “nút thắt” của hệ thống giáo dục phổ thông. Tại Hà Nội hay TPHCM, số học sinh tốt nghiệp THCS luôn vượt xa chỉ tiêu vào trường THPT công lập. Tỷ lệ học sinh vào công lập chỉ đạt khoảng hơn 60% khiến hàng chục nghìn em phải chuyển sang học trường tư thục, giáo dục thường xuyên, học nghề... Áp lực này không chỉ đè nặng lên học sinh 14 –15 tuổi mà còn lan sang phụ huynh và giáo viên, tạo nên một cuộc đua điểm số căng thẳng, tốn kém và kéo dài.

Trong bối cảnh đó, chủ trương tiến tới phổ cập giáo dục THPT được đặt ra như một hướng đi mang tính chiến lược. Giao nhiệm vụ cho ngành giáo dục năm học 2025 –2026, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông theo hướng toàn diện, không chỉ dừng ở truyền thụ kiến thức mà còn nuôi dưỡng nhân cách, rèn luyện thể chất, bồi dưỡng tâm hồn và khơi dậy tinh thần công dân. Với mục tiêu này, việc phổ cập giáo dục phổ thông, đặc biệt là THPT, được xác định là nhiệm vụ cấp bách. Nếu không, học sinh ở độ tuổi 13 – 14 khi rời ghế nhà trường sẽ gặp nhiều khó khăn khi bước vào đời.

Tuy nhiên, phổ cập THPT không đơn thuần là kéo dài mô hình giáo dục “tuyến tính” như ở tiểu học và THCS. Ông Đặng Tự Ân - Giám đốc Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục Việt Nam cho rằng, việc phổ cập THPT không đồng nghĩa với việc tất cả học sinh phải đi theo một con đường học tập giống nhau. Sau độ tuổi 14 – 15, người học cần được tiếp cận các lộ trình đa dạng, phù hợp với năng lực, sở thích và định hướng cá nhân. Quan điểm này cũng phù hợp với mục tiêu của Quyết định 522/QĐ-TTg về phân luồng và hướng nghiệp. Tuy nhiên, trên thực tế, việc triển khai còn gặp nhiều hạn chế khi tỷ lệ học sinh lựa chọn học nghề sau THCS vẫn chưa đến 10%. Vì vậy, cốt lõi của phổ cập THPT không phải là áp đặt một chương trình học đồng nhất, mà là bảo đảm cơ hội học tập cho mọi học sinh theo những hướng đi phù hợp.

Cần lộ trình và hệ thống giáo dục linh hoạt

Theo các chuyên gia, một trong những nguyên nhân chính là tâm lý chuộng bằng cấp vẫn còn phổ biến, trong khi hệ thống giáo dục nghề nghiệp chưa thực sự hấp dẫn. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào sự “tự nguyện” của học sinh thì khó đạt được mục tiêu phân luồng. Cần thiết kế lại hệ thống giáo dục THPT theo hướng linh hoạt hơn, có thể gồm hai nhánh: nhánh học thuật dành cho học sinh định hướng đại học và nhánh nghề nghiệp kết hợp học văn hóa với đào tạo kỹ năng nghề. Mô hình này vừa đảm bảo phổ cập kiến thức, vừa phổ cập kỹ năng – đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên kinh tế số.

Ở góc độ thực tiễn, câu chuyện thiếu trường lớp vẫn là một thách thức lớn, đặc biệt tại các thành phố đông dân. Tại Hà Nội, dù là địa phương có quy mô giáo dục lớn nhất cả nước với hơn 2,3 triệu học sinh, số trường THPT công lập vẫn còn hạn chế so với nhu cầu. Tuy nhiên, thành phố đã có những bước đi quyết liệt: đưa vào sử dụng hàng chục trường học mới, thành lập thêm các trường THPT công lập như Phúc Thịnh, Đỗ Mười, nâng tỷ lệ học sinh vào công lập lên hơn 64%. Giai đoạn 2025 –2030, Hà Nội dự kiến xây thêm 30 – 35 trường THPT công lập, đồng thời tận dụng cơ sở vật chất dôi dư để mở rộng mạng lưới trường lớp.

Những nỗ lực này cho thấy bài toán cung – cầu chỗ học đang từng bước được giải quyết. Tuy nhiên, nếu chưa đảm bảo đủ chỗ học và đa dạng hóa các loại hình giáo dục, thì việc bỏ kỳ thi lớp 10 hay bắt buộc học hết THPT cũng chưa chắc đã giảm được áp lực. Bởi bản chất của vấn đề không nằm ở kỳ thi, mà ở sự chênh lệch giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng của hệ thống giáo dục.

Từ góc độ xã hội, đề xuất phổ cập THPT nhận được sự đồng tình của nhiều phụ huynh. Nhiều ý kiến cho rằng kỳ thi lớp 10 hiện nay đang tạo ra áp lực không cần thiết, khiến học sinh phải học thêm quá mức, ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển toàn diện. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng chính sách này cần có lộ trình phù hợp, tránh triển khai nóng vội. Việc nâng dần nghĩa vụ học tập lên trình độ THPT cần đi kèm với đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên và đặc biệt là hệ thống giáo dục nghề nghiệp.

Lâm An