Phong trào tự làm tạp chí thủ công của người Nhật trong kỷ nguyên AI

Các tạp chí thủ công xuất hiện trên các sạp

Người dân Nhật Bản đang dần rời xa các video ngắn trên nền tảng YouTube hay TikTok để tự tay biên soạn, xuất bản và in ấn những cuốn tạp chí thủ công của riêng mình, thường được gọi một cách dân dã là "zine".

Dù đã tồn tại như một hình thức sáng tạo suốt nhiều thập kỷ, ấn phẩm này bước vào những năm 2020 ở "xứ Phù Tang" với một sức hút đại chúng chưa từng có. Chúng đang nhanh chóng chiếm lĩnh không gian trên các kệ hàng của những chuỗi nhà sách lớn và xuất hiện rầm rộ trên sóng truyền hình.

Sự trỗi dậy của tạp chí thủ công đang chứng minh một nhu cầu bức thiết của con người về những kết nối chân thực giữa kỷ nguyên thống trị của màn hình và công nghệ.

Tạp chí thủ công: Hiện tượng văn hóa đại chúng

Bản thân những cuốn tạp chí thủ công có nguồn gốc từ những năm 1930. Chúng khởi đầu từ những ấn phẩm dành cho người hâm mộ và các tạp chí nhỏ chuyên về truyện khoa học viễn tưởng do những người đam mê độc lập tự sáng tác. Hình thái sơ khai này đã phát triển và tạo được tiếng vang lớn.

Một ấn phẩm mang tên Comet, đã đóng vai trò nền tảng trong sự phát triển của thể loại khoa học viễn tưởng. Theo thời gian, phương tiện truyền thông này trải qua những giai đoạn thăng trầm khi được các nhóm văn hóa ngầm khác nhau tiếp nhận. Phần lớn những cuốn tạp chí thủ công mà bạn tìm thấy bên ngoài Nhật Bản đều bắt nguồn từ dòng văn hóa punk-rock, vốn cất cánh cùng với sự phát triển của thể loại âm nhạc này và các dịch vụ in ấn tiêu dùng.

Làn sóng bùng nổ tạp chí thủ công hiện tại của Nhật Bản lại đi theo một hướng đi khác biệt so với các phong trào văn hóa ngầm trong quá khứ. Thay vì đóng vai trò như một phần mở rộng của một hoạt động văn hóa nào đó, chính những ấn phẩm này lại là tâm điểm của một phong trào hoàn toàn mới. Nội dung của chúng bao trùm mọi thể loại và sở thích. Người ta có thể dễ dàng tìm thấy những cuốn sách thiếu nhi do một đứa trẻ tự xuất bản, các bí quyết nuôi dạy con của một bà mẹ trẻ, hay một tập thơ của một cặp vợ chồng già.

Điểm khởi đầu chính xác của xu hướng này vẫn còn nhiều tranh cãi, nhưng nhiều người coi "Chợ trời văn học", một hội chợ sách mở dành cho các nhà xuất bản chuyên nghiệp và độc lập bắt đầu vào năm 2002, chính là điểm xuất phát của phong trào. Tính đến năm 2025, sự kiện này đã mở rộng quy mô đến Tokyo Big Site, trung tâm sự kiện lớn nhất của thành phố và thu hút lượng khách lên đến 20 nghìn người.

Phong trào này thực sự tăng tốc vào những năm 2020 nhờ sự thúc đẩy của Zine-fest. Đây là một lễ hội sách tương tự như Chợ trời văn học nhưng tập trung hoàn toàn vào việc xuất bản tạp chí thủ công. Sự kiện này được khởi xướng bởi Nakanishi Tsutomu, chủ sở hữu của Book Culture Club, sau khi một sinh viên nghệ thuật say sưa trình bày với ông về loại hình nghệ thuật này. Trong vòng năm năm, Zine-fest đã mở rộng từ một sự kiện nhỏ trong khu phố thành một mạng lưới hội chợ trên toàn quốc. Book Culture Club đã lên kế hoạch tổ chức hơn 30 sự kiện trên khắp đất nước cho năm 2026.

Ở một ngành công nghiệp đang thu hẹp, mảnh đất màu mỡ của hoạt động tự xuất bản này đang thu hút sự chú ý đặc biệt của các nhà bán lẻ. Thương hiệu nhà sách nổi tiếng Yurindo đã đưa ra một tuyên bố rằng những ấn phẩm này "đã trở thành thứ mà chúng tôi không thể bỏ qua". Chuỗi nhà sách lớn này đang tích cực xếp các ấn phẩm thủ công cạnh các tạp chí thông thường và tổ chức các sự kiện chuyên đề để khai thác triệt để sự quan tâm ngày càng tăng của công chúng.

Một sản phẩm thủ công chân thực giữa vòng vây của trí tuệ nhân tạo

Sự bùng nổ của ấn phẩm tự in ấn tại Nhật Bản được nâng đỡ bởi một nền tảng văn hóa và hạ tầng vô cùng vững chắc. Trung tâm sự kiện Tokyo cũng là nơi tổ chức Comics Market, một khu chợ do các tình nguyện viên điều hành mỗi năm hai lần, thường xuyên đón hơn 200 nghìn du khách và 30 nghìn người bán hàng. Dù không liên quan trực tiếp đến trào lưu tạp chí hiện tại, sự kiện tồn tại từ những năm 1970 này đã thúc đẩy một ngành công nghiệp dịch vụ in ấn và đóng sách quy mô nhỏ phát triển mạnh mẽ để phục vụ các nhà sáng tạo cá nhân.

Sự sẵn có của các dịch vụ này kết hợp với tình hình kinh tế đặc thù của thị trường nhà sách Nhật Bản đã tạo ra một môi trường lý tưởng. Không giống như mảng xuất bản bị thống trị bởi các nhà phiệt lớn, khâu phân phối lại vô cùng phân mảnh và cạnh tranh khốc liệt. Các chuỗi nhà sách lớn nhất chỉ chiếm 18 phần trăm thị phần. Phần còn lại là sự cạnh tranh của vô số các nhà sách nhỏ lẻ. Khi thị trường chật ních các nhà sách nhỏ, một kệ trưng bày các ấn phẩm độc quyền mang đến cho khách hàng một lý do để liên tục quay lại. Nhờ đó, người tác giả cũng có cơ hội phân phối tác phẩm của mình trực tiếp đến tay người đọc.

Dù có vẻ như làn sóng mới này đã đánh mất nguồn gốc phản văn hóa để hướng tới sự tham gia rộng rãi hơn, bản thân những ấn phẩm này lại là một phần của phong trào phản văn hóa hậu kỹ thuật số. Trong một thế giới bị thống trị bởi các nền tảng kỹ thuật số và các thuật toán phân phối nội dung, một cuốn tạp chí được in ấn và phân phối độc lập mang đến một trải nghiệm vật lý chân thực. Người đọc biết rằng họ đang có một cuộc gặp gỡ thực sự với một nhà sáng tạo thay vì một trải nghiệm bị sắp đặt dựa trên sự giám sát dữ liệu cá nhân.

Đứng đầu sự suy thoái của không gian mạng đó chính là trí tuệ nhân tạo tạo sinh. Công nghệ được ca ngợi về khả năng viết mã này đang gây ra những cơn đau đầu lớn trong thế giới xuất bản. Ngay cả các tạp chí học thuật cũng đang bị choáng ngợp bởi các bài nộp do máy móc tạo ra, tình hình ở mảng xuất bản tiểu thuyết đại chúng thậm chí còn tồi tệ hơn rất nhiều.

Khi thị trường xuất bản vật lý và kỹ thuật số ngày càng bị chèn ép bởi trí tuệ nhân tạo, các dự án cá nhân này trở thành một loại hình thủ công mới. Đó là một tác phẩm nghệ thuật được người sáng tạo say mê chế tác và trao tận tay khán giả của mình. Nhìn vào sự tăng trưởng của thị trường ấn phẩm độc lập tại Nhật Bản, sự phản kháng đối với thế giới ảo đang ngày càng thu hút được những nguồn động lực vô cùng mạnh mẽ.