Phụ phẩm nông nghiệp - 'kho báu' sinh học bị lãng phí

Chống lãng phí phụ phẩm nông nghiệp không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là con đường xanh cho tương lai bền vững của đất nước; hợp với xu thế phát triển nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn mà nhiều quốc gia trên thế giới đang triển khai.

Người dân các xã Kim Anh, Sóc Sơn tham gia thực hiện mô hình xử lý rơm rạ thành phân hữu cơ. Ảnh: Gia Phong

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trung bình mỗi năm, nền nông nghiệp Việt Nam tạo ra hơn 156 triệu tấn phụ phẩm từ rơm rạ, vỏ trấu, bã mía, vỏ cà phê cho đến chất thải chăn nuôi… Đây là nguồn tài nguyên sinh học khổng lồ, có thể tái sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, phân bón hữu cơ hoặc nguyên liệu cho sản xuất công nghiệp sinh học. Tuy nhiên, phần lớn lượng phụ phẩm này lại chưa được tận dụng hiệu quả, chỉ khoảng 10% được tái chế và cao nhất cũng chỉ đạt 35% ở một số ngành; phần còn lại thường bị đốt hoặc xả thải trực tiếp ra môi trường. Điều này vừa thiệt hại về kinh tế, vừa góp phần gây ra tình trạng ô nhiễm môi trường.

Chủ tịch Hiệp hội Thương mại giống cây trồng Việt Nam Trần Mạnh Báo cho rằng, mỗi loại phụ phẩm nông nghiệp đều ẩn chứa giá trị sử dụng đáng kể nếu biết khai thác hợp lý. Rơm rạ có thể trở thành thức ăn cho gia súc, nguyên liệu ủ phân hữu cơ hay chế biến viên nén sinh khối phục vụ năng lượng sạch. Trấu được tận dụng để sản xuất than hoạt tính, vật liệu cách nhiệt... Ngay cả nước vo gạo và nước thải trong quá trình chế biến cũng có thể được xử lý thành nguồn dinh dưỡng nuôi cá hay chế phẩm men vi sinh phục vụ nông nghiệp hữu cơ, bền vững...

Đáng tiếc là phần lớn lượng phụ phẩm nông nghiệp khổng lồ nói trên đang trở thành gánh nặng sinh thái khi không được khai thác đúng cách. Trong khi thế giới đang tiến tới nông nghiệp tuần hoàn thì tại Việt Nam, tình trạng đốt rơm rạ ngay trên ruộng vẫn diễn ra phổ biến sau mỗi vụ gặt. Cách làm này tưởng như tiện lợi nhưng lại tiềm ẩn hậu quả nghiêm trọng. Cụ thể, có đến 45,9% lượng rơm rạ bị đốt bỏ ngay tại ruộng, chỉ 29% được tận dụng làm thức ăn gia súc và khoảng 8,6% rơm rạ được vùi xuống ruộng, 5% ủ làm phân bón, 4,1% dùng để che phủ đất và 7% làm chất độn chuồng hoặc nguyên liệu thủ công mỹ nghệ.

Tình trạng lãng phí cũng diễn ra tương tự trong ngành mía đường. Trung bình mỗi năm, ngành này sản xuất 7-8 triệu tấn mía đường, đồng thời thải ra 2,3 triệu tấn bã mía, 0,36 nghìn tấn mật rỉ và 400.000 tấn tro, bã mùn. Tuy nhiên, chỉ 28% bã mía được tái sử dụng, 41% mật rỉ làm thức ăn chăn nuôi, 20% làm hương liệu và 12% sản xuất bột ngọt. Số còn lại bị loại bỏ, làm lãng phí nguồn sinh khối giàu năng lượng có thể chuyển hóa thành nhiên liệu, phân bón hay vật liệu sinh học.

Theo tính toán của các chuyên gia, nếu tận dụng hợp lý lượng phụ phẩm từ lúa, ngô, mía, rau màu, Việt Nam có thể thu được 43 triệu tấn phân bón hữu cơ, 1,8 triệu tấn đạm urê, 1,6 triệu tấn supe lân đơn và 2,2 triệu tấn kali sulfat. Đây là nguồn dinh dưỡng đủ để bù đắp cho đất canh tác và thay thế đáng kể lượng phân bón nhập khẩu.

Việt Nam đã đặt ra kế hoạch tăng tỷ lệ tái chế, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp lên 70% vào năm 2030. Để đạt được mục tiêu này, việc khai thác và tái sử dụng phụ phẩm không thể chỉ trông chờ vào người nông dân. Yếu tố then chốt nằm ở vai trò điều phối và định hướng của cơ quan quản lý nhằm tạo ra cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ chế biến; đồng thời giúp người dân nhận thấy lợi ích kinh tế cụ thể từ việc tận dụng phụ phẩm.

Khi phụ phẩm được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên thứ hai sẽ góp phần giúp nền nông nghiệp Việt Nam hạn chế tối đa tình trạng lãng phí, ô nhiễm, tiến tới một nền sản xuất xanh, tuần hoàn, bền vững.