Phú Thọ: Gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc Mường, mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng

Văn hóa dân tộc Mường có bề dày lịch sử hình thành và phát triển hàng nghìn năm

Người Mường là một trong bốn dân tộc thiểu số đông nhất cả nước, có hệ văn hóa hình thành và phát triển hàng nghìn năm. Tại vùng đất Hòa Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ), nơi người Mường chiếm hơn 60% dân số, những cộng đồng cư dân cổ Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động từng được gọi là “Tứ Mường”, là trung tâm văn hóa – xã hội đặc sắc.

Lễ hội Khai hạ xã Mường Bi tỉnh Phú Thọ năm 2026

Nét đặc trưng của văn hóa Mường thể hiện rõ từ không gian cư trú, kiến trúc, trang phục đến tiếng nói, chữ viết, tín ngưỡng và nghệ thuật diễn xướng.

Nhà sàn Mường là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng. Cạp váy truyền thống của phụ nữ Mường được dệt bằng tay với hoa văn tinh xảo thể hiện tri thức thẩm mỹ và quan niệm về vũ trụ, đất trời, con người.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch luôn xác định việc bảo tồn không gian văn hóa truyền thống, trong đó có kiến trúc nhà sàn dân tộc Mường là một nội dung trọng tâm trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể đã được tỉnh Hòa Bình (cũ) trước đây đưa vào nhiệm vụ của Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc Mường và nền “Văn hóa Hòa Bình” giai đoạn 2023 - 2030. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã và đang triển khai một số giải pháp cụ thể như sau:

Thực hiện điều tra, thống kê và lập hồ sơ các ngôi nhà sàn truyền thống có giá trị, qua đó xác định mức độ xuống cấp, nhu cầu bảo tồn để xây dựng chính sách hỗ trợ cụ thể.

Phối hợp với các địa phương xây dựng mô hình làng văn hóa - du lịch cộng đồng Mường. Trong đó, nhà sàn truyền thống là yếu tố trọng tâm. Việc gắn bảo tồn với phát triển du lịch giúp người dân thấy rõ giá trị kinh tế và văn hóa của việc giữ gìn nhà sàn cũ.

Tham mưu đề xuất bố trí kinh phí hỗ trợ tu sửa, bảo tồn nhà sàn truyền thống đặc biệt là với những ngôi nhà có giá trị tiêu biểu về mặt lịch sử, văn hóa hoặc kiến trúc.

Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Qua các hoạt động như hội thảo, truyền thông tại chỗ, triển lãm... để người dân hiểu rõ tầm quan trọng của nhà sàn trong di sản văn hóa Mường. Hướng dẫn người dân cải tiến nhà sàn truyền thống để phù hợp hơn với nhu cầu sinh hoạt mà vẫn giữ được cấu trúc và tinh thần văn hóa Mường.

Ngôi nhà sàn gần 200 năm tuổi ở khu Mít, Yên Lập, Phú Thọ được người dân lưu giữ, bảo tồn cho đến ngày nay

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Từ Chi từng nhận xét: “Người Mường đã dệt cả quan niệm thẩm mỹ của mình lên cạp váy của phụ nữ”.

Đời sống tinh thần của người Mường đặc biệt phong phú. Các sử thi Đẻ đất Đẻ nước, hệ thống truyện cổ, tục ngữ, câu hát dân gian… phản ánh tri thức về tự nhiên, xã hội và triết lý nhân sinh. Nổi bật nhất là Mo Mường, được xem như áng sử thi truyền đời đồ sộ gắn với đời sống tâm linh và chiêng Mường, được coi là linh hồn của cộng đồng, là tiếng nói kết nối con người với thế giới siêu nhiên.

Hiện toàn vùng Hòa Bình cũ đã kiểm kê được 267 di sản văn hóa phi vật thể của người Mường, trong đó bốn di sản đã được đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia: Nghệ thuật chiêng Mường; Mo Mường; Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường; Lịch tre của người Mường. Hồ sơ Mo Mường đang được hoàn thiện trình UNESCO ghi danh Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Thầy mo Bùi Văn Lựng xem lịch Đoi mỗi khi có việc quan trọng

Năm 2016, bộ chữ viết dân tộc Mường được ban hành chính thức, mở ra bước tiến lớn giúp lưu trữ, giảng dạy và truyền nối các di sản, thuận lợi hóa việc nghiên cứu khoa học và phổ biến giá trị văn hóa Mường ra cộng đồng.

Nỗ lực, gìn giữ và bảo tồn văn hóa Mường từ Hòa Bình cũ đến không gian Phú Thọ mới

Trong nhiều năm trước sáp nhập, tỉnh Hòa Bình cũ đã triển khai Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mường giai đoạn 2023 – 2030, với mục tiêu hình thành các không gian văn hóa Mường, bảo tồn làng cổ, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đẩy mạnh truyền dạy tiếng Mường và chữ Mường.

Phụ nữ Mường trong trang phục truyền thống, cạp váy được dệt bằng tay với hoa văn tinh xảo trình diễn màn hòa tấu chiêng Mường

Sau hợp nhất, Phú Thọ có hơn 800 ngàn người dân tộc Mường sinh sống, công tác bảo tồn được mở rộng trong không gian hành chính mới. Tại Đại hội Đảng bộ các xã thuộc “Tứ Mường”, nhiệm vụ bảo tồn bản sắc văn hóa Mường tiếp tục được đưa vào nghị quyết nhiệm kỳ 2025–2030, thể hiện rõ quan điểm coi văn hóa là nguồn lực phát triển.

Các địa phương như Mường Bi, Mường Vang, Thượng Cốc, Yên Thủy… đang hình thành mô hình “làng văn hóa Mường”, phục dựng lễ hội truyền thống như Khai hạ, Đu Vôi; phát triển các câu lạc bộ chiêng, dân ca, Mo Mường để thế hệ trẻ có nơi sinh hoạt và học tập.

Ông Dương Hoàng Hương - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ Dương Hoàng Hương nhấn mạnh, việc số hóa tư liệu, đưa tiếng Mường vào trường học, hỗ trợ nghệ nhân, xã hội hóa công tác bảo tồn và phát triển các mô hình du lịch văn hóa là định hướng then chốt để văn hóa Mường tiếp tục lan tỏa trong bối cảnh mới.

Ông Dương Hoàng Hương - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cho biết thêm: Trong những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mường trên địa bàn tỉnh Phú Thọ đã được chính quyền các cấp quan tâm, triển khai bằng nhiều hình thức đồng bộ và hiệu quả, cụ thể:

Công tác quản lý nhà nước: Ban hành các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn triển khai các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước liên quan đến bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số, trong đó có dân tộc Mường.

Xây dựng kế hoạch dài hạn và ngắn hạn về bảo tồn di sản văn hóa dân tộc thiểu số, lồng ghép vào các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nông thôn mới.

Phối hợp với các huyện có đồng bào dân tộc Mường sinh sống để quản lý, kiểm kê, đánh giá thực trạng các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể.

Công tác kiểm kê, sưu tầm và bảo tồn di sản văn hóa: Tổ chức kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Mường, như Mo Mường, hát ru, hát ví, các lễ hội truyền thống, tri thức dân gian…

Sưu tầm, số hóa và lập hồ sơ khoa học các giá trị văn hóa tiêu biểu của người Mường.

Phục dựng các lễ hội truyền thống, các nghi thức sinh hoạt văn hóa tiêu biểu: Lễ hội cầu mùa, lễ hội Xuống đồng, nghi lễ vòng đời người...

Tôn vinh nghệ nhân, người thực hành di sản văn hóa dân tộc Mường, lập hồ sơ đề nghị công nhận “Nghệ nhân ưu tú”, “Nghệ nhân nhân dân”.

Công tác phát huy giá trị: Tổ chức các lớp truyền dạy Mo Mường, các làn điệu dân ca, dân vũ truyền thống cho thế hệ trẻ; khuyến khích thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian.

Đưa di sản văn hóa dân tộc Mường vào hoạt động du lịch: Tổ chức các tour du lịch văn hóa cộng đồng tại các bản Mường.

Phối hợp với các trường học và tổ chức xã hội để tuyên truyền, giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc Mường trong học đường và cộng đồng.

Bảo tồn không gian văn hóa truyền thống: Bảo tồn kiến trúc nhà sàn truyền thống, phong tục tập quán, trang phục, ẩm thực đặc trưng của người Mường.

Khuyến khích xây dựng các mô hình bảo tàng cộng đồng, không gian văn hóa Mường tại các xã có đông đồng bào dân tộc sinh sống.

Mo Mường Phú Thọ đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia và đã hoàn thành hồ sơ trình UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Các nghệ nhân trong trang phục dân tộc trình diễn chiêng Mường tại lễ hội Khai hạ

Nghệ thuật chiêng Mường đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, hiện nay trong toàn tỉnh có hơn 10.000 chiêng Mường đang được sử dụng để thực hành di sản trong cộng đồng. Nghệ thuật chiêng Mường đã được khai thác để trở thành sản phẩm du lịch phục vụ du khách.

Các di sản phi vật thể của dân tộc Mường khác được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia bao gồm: Tri thức dân gian lịch tre dân tộc Mường; Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường; Nghệ thuật tạo hoa văn trên cạp váy truyền thống của người Mường, thuộc loại hình tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống; Hát Thường Rang, Bộ mẹng - loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian tiêu biểu, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần và nghi lễ của cộng đồng người Mường; Lễ hội cướp Kén ở xã Thọ Văn và Tết Doi của người Mường tại xã Thu Cúc.

Hàng chục nghệ nhân dân gian người Mường được phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú”.

Các bản Mường truyền thống trở thành điểm đến tiêu biểu thu hút khách du lịch gồm: Xóm Mỗ (xã Thung Nai), Xóm Ngòi (Xã Suối Hoa), Xóm Lũy Ải (xã Mường Bi), Xóm Ké (xã Đà Bắc), Xóm Đá Bia xã Tiền Phong, bản Cỏi, bản Dù ở vườn Quốc gia Xuân Sơn.

Phát huy giá trị di sản văn hóa Mường gắn với phát triển kinh tế – xã hội

Sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển đã và đang mở ra những cơ hội lớn cho vùng Mường trong không gian Phú Thọ mới. Nhiều mô hình kinh tế dựa vào di sản đã hình thành và cho thấy hiệu quả rõ rệt.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ Dương Hoàng Hương nhấn mạnh di sản văn hóa là tài sản vô giá, đồng thời là nền tảng quan trọng cho phát triển kinh tế – xã hội.

Theo ông Dương Hoàng Hương - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cho biết: Theo nghiên cứu, sự phát triển kinh tế - xã hội mang đến nhiều cơ hội cho cộng đồng dân tộc Mường như nâng cao đời sống, mở rộng giao lưu và tiếp cận các nguồn lực mới. Tuy nhiên, mặt khác, sự hội nhập nhanh chóng cũng làm gia tăng nguy cơ mai một bản sắc văn hóa truyền thống nếu không có những giải pháp kịp thời và hiệu quả. Để vừa giúp dân tộc Mường hội nhập văn hóa một cách tích cực, vừa bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

Thứ nhất, tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng. Bằng các hoạt động cụ thể như: Tổ chức các chương trình giáo dục, truyền thông trong cộng đồng để nâng cao ý thức tự hào dân tộc, khơi dậy tinh thần gìn giữ và phát huy di sản văn hóa. Đưa văn hóa dân tộc Mường vào trong chương trình giáo dục ở địa phương như một phần của giáo dục lịch sử - văn hóa địa phương.

Thứ hai, hỗ trợ phục dựng, bảo tồn di sản văn hóa của đồng bào Mường. Bảo tồn tiếng nói, chữ viết, trang phục truyền thống, lễ hội, các diễn xướng, dân ca, dân vũ...; khôi phục, duy trì và phát triển nghề thủ công truyền thống…

Thứ ba, kết hợp bảo tồn với phát triển du lịch cộng đồng. Xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa như ẩm thực Mường, lễ hội, nghi lễ, sinh hoạt văn hóa... Phát triển du lịch sinh thái và du lịch văn hóa tại các bản Mường, lấy chính người dân làm chủ thể tham gia.

Thứ tư, khuyến khích sáng tạo văn hóa đương đại dựa trên nền tảng truyền thống. Hỗ trợ, khuyến khích nghệ nhân và thế hệ trẻ sáng tạo nghệ thuật đương đại dựa trên chất liệu văn hóa Mường như: âm nhạc, thời trang, mỹ thuật...Tổ chức các cuộc thi, trại sáng tác, lễ hội văn hóa dân tộc thiểu số nhằm tạo không gian biểu đạt văn hóa mới gắn với bản sắc Mường.

Thứ năm, xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ lâu dài. Xây dựng các cơ chế, chính sách hỗ trợ nghệ nhân, người làm công tác văn hóa dân tộc; đào tạo lớp nghệ nhân kế cận. Hỗ trợ kinh phí để bảo tồn các di sản cảu đồng bào Mường đang có nguy cơ mai một.

Du lịch cộng đồng là hướng đi nổi bật. Tại Mường Vang, Thượng Cốc, Yên Phú…, các homestay nhà sàn truyền thống được hình thành, cung cấp dịch vụ nghỉ dưỡng kết hợp trải gia gặt lúa, giã bánh hay nghe Mo Mường. Những hoạt động này vừa gìn giữ bản sắc, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Du lịch cộng đồng không chỉ mang đến trải nghiệm chân thực và sâu sắc cho du khách, mà còn góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tăng thu nhập cho người dân địa phương; đồng thời, thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững, gắn liền với bảo vệ môi trường và tài nguyên bản địa. Cho đến thời điểm hiện tại, Phú Thọ có 6 điểm du lịch cộng đồng được xếp hạng từ 3 - 4 sao theo tiêu chuẩn OCOP. Các mô hình du lịch cộng đồng gồm: mô hình Hợp tác xã; Mô hình hoạt động du lịch cộng đồng theo chi hội; mô hình hoạt động theo công ty cổ phần; hoạt động độc lập (có đăng ký với chính quyền địa phương). Theo số liệu thống kê số khách du lịch cộng đồng chiếm khoảng 9% tổng lượt khách du lịch của tỉnh, tạo việc làm cho hơn 1.500 lao động; trong đó, có 1.000 lao động trực tiếp. Du lịch cộng đồng ở Phú Thọ đã được đông đảo du khách trong nước và quốc tế biết đến và nhiều du khách quốc tế rất yêu thích.

Một nghi lễ truyền thống, rước kiệu trong Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường

Nhiều lễ hội đã trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc. Lễ hội Khai hạ - di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được tổ chức quy mô cấp tỉnh từ năm 2023, thu hút đông đảo du khách.

Cùng với lễ hội, các di sản "Nghề dệt cạp váy Mường" của người Mường Hòa Bình đề nghị đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia để bảo tồn và phát huy, mở ra tiềm năng lớn cho phát triển sản phẩm OCOP, quà tặng du lịch và thương hiệu văn hóa Mường.

Chính quyền các cấp đang khuyến khích ứng dụng công nghệ số trong quảng bá di sản, xây dựng bảo tàng ảo, nền tảng giới thiệu Mo Mường, chiêng Mường và trang phục truyền thống. Việc số hóa mở ra cơ hội tiếp cận rộng rãi hơn cho người trẻ là nhóm đối tượng đóng vai trò quyết định trong việc duy trì sức sống di sản.

Trong không gian hành chính mở rộng, văn hóa Mường là một bản sắc riêng biệt, góp phần quan trọng xây dựng "Đất Tổ" Phú Thọ trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong nước, quốc tế, với những bản sắc văn hóa đa dạng, độc đáo và riêng biệt.

Mộc Miên