Phú Thọ: "Sưng Bai mở hội 2026" đưa du khách đến với đời sống văn hóa của đồng bào Dao Tiền

Không chỉ là dịp giới thiệu cảnh quan, ẩm thực và nghề truyền thống, ngày hội còn là cơ hội để cộng đồng thử nghiệm các sản phẩm du lịch, kết nối đối tác và tìm hướng phát huy giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế địa phương.

Sân khấu mộc mạc của Lễ hội "Mừng mùa mới - Đón bạn về bản". Ảnh: Trần Thắng

Giữa không gian núi rừng và nhịp sống bình dị của vùng cao, Sưng Bai mang đến một lời mời mộc mạc: về bản đón mùa mới, gặp gỡ người dân và lắng nghe những câu chuyện được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ lời mời ấy, Ngày hội “Sưng Bai mở hội 2026” được phát triển trên cơ sở đề xuất của cộng đồng về Ngày hội Cơm mới, phiên chợ vùng cao và các hoạt động trải nghiệm văn hóa Dao Tiền.
Được tổ chức bởi Aide et Action Việt Nam (AEA – sắp trở thành Action Education), trong khuôn khổ Dự án “Thúc đẩy phát triển nghề nghiệp và kinh doanh cho thanh niên và phụ nữ” do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ, ngày hội có sự phối hợp của Chi bộ, chính quyền thôn Sưng Bai, Ban Quản lý Dự án Phát triển Cộng đồng thông qua Giáo dục và Thúc đẩy phát triển nghề nghiệp, kinh doanh cho thanh niên và phụ nữ xã Cao Sơn, cộng đồng du lịch cộng đồng bản Sưng cùng các bên liên quan.

Các đại biểu tham dự chương trình. Ảnh: Trần Thắng

Điều đáng chú ý là cách tổ chức không đặt trọng tâm vào một sân khấu biểu diễn tập trung, mà mở ra những điểm gặp gỡ ngay trong không gian sống của người dân. Du khách có thể đi qua phiên chợ, ghé thăm nhà truyền thống, tìm hiểu nghề thủ công, khám phá cây thuốc, trải nghiệm dịch vụ homestay và thưởng thức những món ăn địa phương. Ở mỗi điểm dừng, người dân không chỉ đón tiếp khách mà còn trực tiếp chia sẻ những điều mình am hiểu, trân trọng và muốn gìn giữ.
Thông điệp “Về Sưng đón mùa mới – Đi một vòng xóm, gặp cả một miền văn hóa” vì thế không đơn thuần là lời quảng bá du lịch. Đó còn là cách cộng đồng giới thiệu bản sắc của mình bằng chính con người, cảnh quan, nếp nhà, nghề nghiệp và những câu chuyện đời thường.

Ông Lường Văn Thi - Bí thư đảng uỷ - Chủ tịch HĐND xã Cao Sơn phát biểu ý kiến. Ảnh: Trần Thắng

Trong các hoạt động của ngày hội, câu chuyện Cơm mới của người Dao Tiền là điểm nhấn giàu ý nghĩa. Gắn với mùa màng và thành quả lao động, Cơm mới mở ra không gian để chia sẻ những câu chuyện về hạt lúa trên nương, nguyên liệu từ vườn nhà, cách chế biến món ăn và phong tục mời khách.
Hoạt động “Cùng ăn Cơm mới – Một mâm cơm, nhiều câu chuyện” đưa giá trị văn hóa đến với du khách qua một hình thức gần gũi: cùng ngồi bên mâm cơm, thưởng thức món ăn và lắng nghe người dân kể về những điều làm nên bản sắc của cộng đồng.
Ở đó, ẩm thực không chỉ được nhìn nhận như một sản phẩm phục vụ khách du lịch. Mỗi nguyên liệu, cách chế biến và cách đón tiếp đều có thể trở thành một phần của câu chuyện về tri thức bản địa, sự gắn bó với thiên nhiên và tình cảm cộng đồng. Mâm cơm cũng là nơi kết nối người dân với du khách, để sự trải nghiệm không dừng ở việc thưởng thức mà mở rộng thành quá trình tìm hiểu, trao đổi và tôn trọng những giá trị văn hóa của chủ thể di sản.
Việc giới thiệu Cơm mới được định hướng trên tinh thần tôn trọng ý nghĩa văn hóa và những thực hành riêng của cộng đồng. Đây là nguyên tắc quan trọng khi đưa di sản vào hoạt động du lịch: giới thiệu để nhiều người hiểu hơn, nhưng không làm mất đi ý nghĩa vốn có của phong tục; tạo cơ hội trải nghiệm, nhưng không biến những thực hành văn hóa thành màn trình diễn tách rời đời sống.

Câu chuyện dệt thổ cẩm từ bàn tay của phụ nữ Dao tiền. Ảnh: Trần Thắng

Từ câu chuyện Cơm mới, ngày hội gợi mở một hướng phát huy di sản thiết thực: để văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, được cộng đồng thực hành, trao truyền và chia sẻ với những người đến thăm bản.
Nếu Cơm mới là sợi dây kết nối câu chuyện văn hóa, thì hệ thống trải nghiệm tại Sưng Bai tạo nên hành trình khám phá đa dạng, gắn với những giá trị sẵn có của địa phương.
Chợ Sưng Bai và Trạm Xanh – IMO giới thiệu nông sản, sản phẩm thủ công, giấy dó, thổ cẩm, dược liệu và ẩm thực. Những gian hàng không chỉ tạo không gian mua bán mà còn giúp du khách tiếp cận sản phẩm qua câu chuyện về người làm ra chúng, nguyên liệu được sử dụng và những tri thức gắn với quá trình sản xuất.
Các hoạt động làm giấy dó, nhuộm chàm, vẽ sáp ong và tìm hiểu nghề thủ công mở ra cơ hội để du khách trực tiếp tham gia vào một số công đoạn, cảm nhận sự tỉ mỉ của đôi bàn tay và hiểu thêm về giá trị của lao động truyền thống. Thay vì chỉ quan sát sản phẩm hoàn thiện, người trải nghiệm có thể tiếp cận quá trình tạo ra sản phẩm, từ đó hiểu sâu hơn về kỹ năng, kinh nghiệm và thời gian mà người thợ dành cho nghề.

Câu chuyện Cơm mới của người Dao tiền. Ảnh: Trần Thắng

Không gian nhà truyền thống, dịch vụ homestay và những trải nghiệm liên quan đến dược liệu cũng góp phần làm phong phú hành trình. Du khách có thể tìm hiểu cây thuốc, trải nghiệm ngâm chân thảo mộc, tắm lá thuốc và khám phá mối liên hệ giữa tri thức bản địa với đời sống thường ngày của người dân.
Những trải nghiệm này cần được phát triển trên cơ sở tôn trọng tri thức của cộng đồng, giới thiệu rõ nguồn gốc và cách sử dụng theo tập quán địa phương, đồng thời bảo đảm an toàn cho khách. Giá trị của sản phẩm du lịch không nằm ở việc tạo ra thật nhiều hoạt động, mà ở khả năng giúp du khách hiểu đúng, trải nghiệm có ý nghĩa và hình thành sự trân trọng đối với văn hóa bản địa.
Với cách tiếp cận ấy, mỗi ngôi nhà, gian bếp, nghề thủ công hay vườn cây có thể trở thành một phần của hành trình du lịch. Không gian sống không bị tách khỏi hoạt động đón khách, mà được giới thiệu một cách phù hợp, để du lịch tìm thấy sức hấp dẫn từ chính những giá trị chân thực của bản làng.
Một trong những mục tiêu quan trọng của “Sưng Bai mở hội 2026” là tạo cơ hội để các hộ dân giới thiệu và tiêu thụ nông sản, sản phẩm thủ công, dược liệu, ẩm thực và dịch vụ. Đáng chú ý, cơ hội này không chỉ dành cho những hộ đã trực tiếp tham gia kinh doanh du lịch, mà còn hướng tới các hộ dân có sản phẩm địa phương nhưng chưa cung cấp dịch vụ đón khách.

Câu chuyện các hộ dân giới thiệu và tiêu thụ nông sản - mục tiêu của "Sưng Bai mở hội 2026". Ảnh Trần Thắng

Cách tiếp cận đó góp phần mở rộng sự tham gia của cộng đồng vào chuỗi giá trị du lịch. Người dân có thể tham gia bằng nhiều hình thức, từ cung cấp nguyên liệu, chế biến món ăn, làm sản phẩm thủ công, bán nông sản đến đón khách tại homestay hoặc hướng dẫn trải nghiệm. Mỗi đóng góp, dù trực tiếp hay gián tiếp, đều có thể trở thành một mắt xích trong hoạt động du lịch cộng đồng.
Đối với thanh niên và phụ nữ, đây cũng là cơ hội tiếp cận thị trường, phát triển ý tưởng kinh doanh và từng bước nâng cao năng lực làm du lịch. Định hướng này phù hợp với mục tiêu của dự án do EU tài trợ: tăng cường sinh kế thông qua khả năng tiếp cận các nguồn lực kinh tế, phát triển việc làm bền vững và thúc đẩy vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế địa phương.
Tuy nhiên, phát triển du lịch cộng đồng không chỉ được đo bằng số lượng khách hay doanh thu tại một thời điểm. Hiệu quả lâu dài còn phụ thuộc vào mức độ tham gia thực chất của người dân, khả năng phân bổ lợi ích phù hợp, chất lượng dịch vụ và năng lực duy trì những giá trị văn hóa làm nên sức hấp dẫn của điểm đến.
Bởi vậy, việc mở rộng cơ hội kinh doanh cho các hộ dân, khuyến khích sự tham gia của thanh niên và phụ nữ, đồng thời tạo điều kiện để các hộ chưa trực tiếp làm du lịch cùng hưởng lợi là hướng đi có ý nghĩa đối với Sưng Bai. Khi người dân nhìn thấy lợi ích thiết thực từ việc bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch, động lực gìn giữ di sản cũng có thêm nền tảng để duy trì lâu dài.
Điểm đáng chú ý của “Sưng Bai mở hội 2026” là ngày hội không chỉ hướng tới quảng bá hình ảnh địa phương mà còn tạo điều kiện vận hành thử các trải nghiệm với khách thực tế. Đây là bước cần thiết để cộng đồng nhìn nhận rõ hơn sản phẩm nào có sức hấp dẫn, hoạt động nào cần điều chỉnh, dịch vụ nào cần hoàn thiện và khả năng kết nối các trải nghiệm thành những hành trình phù hợp.

Sưng Bai gợi ra một cách làm đáng chú ý: Bắt đầu từ những giá trị sẵn có. Ảnh Trần Thắng

Những kết quả cộng đồng và dự án đã cùng xây dựng như bản đồ số hóa, thẻ tri thức, Cẩm nang y thực, cải thiện cảnh quan và cơ chế vận hành du lịch cộng đồng được lồng ghép vào quá trình giới thiệu, trải nghiệm và trao đổi. Các công cụ này có thể hỗ trợ hệ thống hóa thông tin, giới thiệu tài nguyên văn hóa và giúp du khách tiếp cận điểm đến thuận tiện hơn, đồng thời tạo cơ sở để cộng đồng quản lý, cập nhật và phát huy nguồn lực tại chỗ.
Trong khuôn khổ ngày hội, “Bàn trà tương lai Sưng Bai” mở ra không gian trao đổi giữa cộng đồng, chuyên gia, doanh nghiệp lữ hành và các bên đồng hành. Những cuộc gặp gỡ như vậy có ý nghĩa trong việc cùng xác định hướng hoàn thiện sản phẩm, kết nối tour, nâng cao chất lượng dịch vụ và lựa chọn cách phát triển phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

“Bàn trà tương lai Sưng Bai” - không gian kết nối giữa cộng đồng, chuyên gia, doanh nghiệp lữ hành. Ảnh: Trần Thắng

Từ góc độ phát triển điểm đến, đây cũng là bước chuyển từ hoạt động giới thiệu đơn lẻ sang tư duy xây dựng sản phẩm có khả năng vận hành. Một hành trình du lịch cộng đồng muốn duy trì sức hấp dẫn cần có câu chuyện rõ ràng, trải nghiệm phù hợp, dịch vụ đáng tin cậy, cơ chế phối hợp giữa các hộ dân và phương thức kết nối thị trường hiệu quả. Quan trọng hơn, quá trình phát triển phải bảo đảm tiếng nói và vai trò quyết định của cộng đồng đối với những giá trị văn hóa thuộc về mình.
Với Sưng Bai, ngày hội có thể trở thành dịp để kiểm nghiệm sự kết nối giữa di sản, sản phẩm du lịch và sinh kế. Những phản hồi từ khách, ý kiến của người dân và đề xuất từ các đối tác sẽ là cơ sở để tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện hoạt động trong thời gian tới.
Trong bối cảnh du lịch cộng đồng ngày càng được quan tâm, Sưng Bai gợi ra một cách làm đáng chú ý: bắt đầu từ những giá trị sẵn có, để người dân chủ động giới thiệu bản sắc của mình và từng bước kết nối các nguồn lực nhằm tạo sinh kế. Thay vì xây dựng sức hấp dẫn chủ yếu từ những yếu tố bên ngoài, điểm đến lựa chọn đi từ câu chuyện Cơm mới, nghề truyền thống, tri thức bản địa, ẩm thực và không gian sống của cộng đồng Dao Tiền.
Cách làm này đặt ra yêu cầu cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Di sản cần được giới thiệu rộng rãi nhưng không bị giản lược thành sản phẩm tiêu dùng; du lịch cần tạo thu nhập nhưng không làm xáo trộn không gian sống; trải nghiệm cần hấp dẫn nhưng phải tôn trọng phong tục, tri thức và nhịp sinh hoạt của người dân. Đó cũng là cơ sở để phát triển du lịch có trách nhiệm, trong đó cộng đồng không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ mà thực sự giữ vai trò chủ thể.
Ngày hội “Sưng Bai mở hội 2026” gửi gắm thông điệp giản dị: văn hóa không chỉ được gìn giữ bằng cách kể lại chuyện xưa, mà còn được tiếp nối khi người dân cùng sống với những giá trị ấy, sáng tạo từ chúng và chia sẻ với bạn bè.
Từ một mâm cơm mới, một phiên chợ vùng cao, một tờ giấy dó hay câu chuyện về cây thuốc trong vườn nhà, Sưng Bai đang từng bước mở ra cánh cửa để du khách gặp gỡ một miền văn hóa sống động. Và nếu những kết nối từ ngày hội tiếp tục được vun đắp bằng sự đồng lòng của cộng đồng, sự đồng hành của các tổ chức và sự tham gia có trách nhiệm của doanh nghiệp, những mùa mới của Sưng sẽ không chỉ là mùa của lúa ngô, mà còn là mùa của cơ hội, sáng tạo và phát triển bền vững từ chính bản làng.