PISA 2025: Vì sao nhiều hệ thống giáo dục hàng đầu châu Âu tiếp tục suy giảm?

Ảnh minh họa: The Guardian

Kết quả PISA, chương trình đánh giá học sinh quốc tế của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), kiểm tra khả năng học sinh 15 tuổi vận dụng kiến thức và kỹ năng về đọc hiểu, toán học và khoa học vào các tình huống thực tế, vừa cho thấy thành tích giáo dục tiếp tục suy giảm tại nhiều nước châu Âu.

Tại Pháp, điểm số thấp nhất từ trước đến nay. Đức cũng ghi nhận kết quả tệ nhất trong lịch sử tham gia PISA. Hà Lan rơi xuống mức thấp kỷ lục, trong khi Phần Lan - quốc gia từ lâu được coi là một trong những mô hình giáo dục nổi bật của châu Âu - cũng chứng kiến điểm toán và đọc hiểu giảm.

Đáng chú ý, xu hướng suy giảm tại nhiều nước Tây Âu không phải mới xuất hiện. Theo Guardian, kết quả trên lục địa châu Âu đã tiếp tục đà đi xuống bắt đầu từ năm 2018.

Trong khi công nghệ ngày càng hiện diện sâu trong giáo dục, năng lực nền tảng của học sinh ở nhiều nơi lại đang suy giảm. Ảnh: OECD

Từ cú sốc đại dịch

đến vấn đề mang tính hệ thống

Tại Pháp, Đức, Hà Lan và Phần Lan, tỷ lệ học sinh 15 tuổi thiếu những kỹ năng đọc hiểu và toán học cơ bản để vận dụng trong cuộc sống đã tăng lên gần 1/3.

Đại dịch Covid-19 và tình trạng gián đoạn việc học được cho là đã đẩy nhanh sự suy giảm. Tuy nhiên, các chuyên gia giáo dục cho rằng đây chỉ là một phần nguyên nhân.

Tình trạng thiếu giáo viên kéo dài, những lần cải cách chương trình liên tiếp nhưng chưa chú trọng đúng mức tới kỹ năng nền tảng, cùng khoảng cách kinh tế - xã hội ngày càng lớn đang tạo sức ép lên các hệ thống giáo dục.

Một yếu tố khác cũng được các chuyên gia đề cập là sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận thông tin của học sinh. Việc sử dụng điện thoại thông minh và mạng xã hội kéo dài được cho là làm giảm khả năng tập trung, trong khi thói quen “đọc sâu” bị thay thế bằng việc liên tục lướt các nội dung ngắn.

Động lực học tập của học sinh cũng được ghi nhận là suy giảm.

Biểu đồ cho thấy điểm trung bình môn Đọc hiểu của học sinh 15 tuổi tại một số quốc gia châu Âu có xu hướng giảm trong các kỳ đánh giá PISA từ năm 2006 đến năm 2025. Nguồn: OECD

Đức: Khoảng cách giữa các nhóm học sinh ngày càng rõ

Đức là một trong những trường hợp đáng chú ý nhất.

Kết quả PISA 2025 là báo cáo tệ nhất từ trước đến nay của học sinh Đức, làm sống lại cuộc tranh luận về những điểm yếu của hệ thống giáo dục, vấn đề hội nhập và khoảng cách kinh tế - xã hội.

Samuel Greiff, điều phối viên nghiên cứu PISA của Đức, cảnh báo về sự gia tăng số thanh thiếu niên thiếu những kỹ năng cơ bản cần thiết cho cuộc sống và việc làm, trong đó có khả năng hiểu một văn bản và thực hiện các phép tính toán đơn giản trong cuộc sống hàng ngày.

Đức từng trải qua “cú sốc PISA” vào năm 2000, khi kết quả yếu kém thúc đẩy một chương trình cải tổ giáo dục trên toàn quốc. Đến năm 2012, nước này mới ghi nhận những cải thiện đáng kể và vượt mức trung bình của OECD.

Hà Lan: Gần 40% học sinh thiếu kỹ năng đọc cơ bản

Tại Hà Lan, vấn đề nổi bật nhất nằm ở đọc hiểu.

39% học sinh 15 tuổi không đạt các kỹ năng cơ bản cần thiết để xử lý những yêu cầu của xã hội hiện đại, đánh giá độ tin cậy của nguồn thông tin hoặc đọc và xử lý các văn bản dài nhiều trang. Tỷ lệ này tăng từ 33% trong kỳ PISA 2022.

Theo các nhà nghiên cứu, điểm đọc hiểu của học sinh Hà Lan đã giảm hơn 60 điểm trong một thập kỷ. Điều đó đồng nghĩa năng lực đọc hiểu của học sinh 15 tuổi hiện nay tương đương với mức mà học sinh 12 tuổi đạt được cách đây một thập kỷ.

Biểu đồ cho thấy đểm trung bình môn Toán của học sinh 15 tuổi tại một số quốc gia châu Âu có xu hướng giảm trong các kỳ đánh giá PISA từ năm 2006 đến năm 2025. Nguồn: OECD

Toán học cũng giảm, dù mức giảm ít nghiêm trọng hơn. Hà Lan từng là một trong những nước có thành tích toán học nổi bật nhất châu Âu, nhưng điểm số năm 2025 cũng xuống mức thấp kỷ lục, chỉ nhỉnh hơn mức trung bình của OECD. Kết quả khoa học cũng thấp hơn kỳ đánh giá trước.

Bộ Giáo dục Hà Lan thừa nhận kết quả cho thấy sự suy giảm không còn có thể được coi là hiện tượng tạm thời sau đại dịch mà đã trở thành vấn đề mang tính cơ cấu.

Pháp, Phần Lan

cùng nhìn lại mô hình giáo dục

Tại Pháp, Bộ trưởng Giáo dục Édouard Geffray thừa nhận kết quả PISA 2025 “đáng lo ngại”, dù không gây bất ngờ.

Các nhà phân tích giáo dục Pháp từ lâu đã cảnh báo về mức đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu, đặc biệt ở bậc tiểu học, cũng như sự bất bình đẳng trong hệ thống giáo dục, khi điều kiện kinh tế - xã hội có ảnh hưởng lớn tới kết quả học tập.

Trong một thập kỷ, Pháp đã có 8 Bộ trưởng Giáo dục khác nhau, kéo theo nhiều thay đổi và đảo chiều chính sách. Theo The Guardian, điều này khiến giáo viên chịu áp lực bởi hàng loạt chỉ thị và thay đổi chính sách.

Biểu đồ điểm trung bình môn Khoa học của học sinh 15 tuổi tại một số quốc gia châu Âu có xu hướng giảm trong các kỳ đánh giá PISA từ năm 2006 đến 2025. Nguồn: OECD

Tại Phần Lan, một trong những quốc gia thường được nhắc đến như hình mẫu giáo dục, điểm toán và đọc hiểu cũng thấp hơn năm 2022, trong khi điểm khoa học ổn định.

Tiến sĩ Arto K Ahonen, Giám đốc dự án PISA quốc gia tại Viện Nghiên cứu Giáo dục Phần Lan cho biết, kết quả đã thúc đẩy những cuộc thảo luận nghiêm túc về sự kiên trì và nỗ lực của học sinh.

“Mục tiêu vẫn là đảo ngược xu hướng suy giảm và trở lại xu hướng tăng. Trong khi đó, chúng tôi nhận thức được sự suy giảm trên toàn cầu mà mình cũng đang là một phần”, ông nói.

Tại Thụy Điển, kết quả thấp kỷ lục cũng châm ngòi cho tranh luận về nguyên nhân. Các chính trị gia đề cập nhiều yếu tố, từ việc sử dụng màn hình, vấn đề nhập cư đến tình trạng thiếu giáo viên. Cơ quan giáo dục quốc gia Thụy Điển Skolverket cho biết một số thay đổi đã được triển khai nhằm củng cố kiến thức của học sinh và tăng cường vai trò của giáo viên trong lớp học, hướng tới một môi trường “an toàn hơn và bình đẳng hơn”.