Quản lý chi phí xây dựng: Chuyển từ 'đóng khung' sang linh hoạt theo thị trường

Quản lý chi phí xây dựng đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ khi nhiều bất cập về định mức, đơn giá

Gỡ điểm nghẽn quản lý chi phí xây dựng

Ngày 6/4, Bộ Xây dựng tổ chức hội nghị chuyên đề về quản lý chi phí đầu tư xây dựng, quản lý định mức và giá xây dựng trong bối cảnh hệ thống pháp luật đang bước vào giai đoạn điều chỉnh quan trọng, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới của ngành xây dựng.

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Bùi Xuân Dũng cho biết, trong những năm qua, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về quản lý chi phí đầu tư xây dựng đã từng bước được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý tương đối đồng bộ cho việc xác định và kiểm soát chi phí đối với các dự án đầu tư công cũng như dự án theo phương thức đối tác công tư.

Theo đó, các phương pháp xác định tổng mức đầu tư, dự toán xây dựng ngày càng được chuẩn hóa; hệ thống định mức, đơn giá từng bước được rà soát, cập nhật; công tác thẩm định, phê duyệt và kiểm soát chi phí có nhiều chuyển biến tích cực. Những kết quả này góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, đồng thời hạn chế thất thoát, lãng phí trong đầu tư xây dựng.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng cho thấy nhiều tồn tại, bất cập. Một số quy định về cơ chế, trình tự, thủ tục chưa theo kịp yêu cầu thực tế, đặc biệt với các dự án quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp hoặc ứng dụng công nghệ mới. Dù hệ thống pháp luật tương đối đầy đủ, hiệu quả thực thi vẫn chưa tương xứng, thể hiện ở tình trạng kéo dài tiến độ, điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần, phát sinh chi phí, làm giảm hiệu quả đầu tư.

Đáng chú ý, ngày 10/12/2025, Quốc hội đã ban hành Luật Xây dựng số 135/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, trong đó sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung liên quan đến quản lý chi phí đầu tư xây dựng. Đây được kỳ vọng là bước hoàn thiện quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của các dự án hiện đại, phức tạp.

Để triển khai hiệu quả các quy định mới, Bộ Xây dựng đang tập trung xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn, bao gồm 6 nghị định và 5 thông tư liên quan, nhằm đảm bảo đủ căn cứ pháp lý khi luật chính thức có hiệu lực.

Chuyển từ “định mức” sang “giá thị trường"

Bên cạnh những kết quả đạt được, vấn đề định mức và đơn giá xây dựng tiếp tục là điểm nghẽn lớn. Ông Đào Ngọc Vinh, Tổng Giám đốc Tổng công ty Tư vấn thiết kế Giao thông Vận tải (TEDI) cho rằng, pháp luật hiện hành đã có quy định, nhưng vẫn tồn tại nhiều khoảng trống. Một số định mức chưa phù hợp với điều kiện thi công hiện nay; giá vật liệu chưa phản ánh đúng cung - cầu thị trường; đơn giá nhân công chậm cập nhật; đặc biệt chưa có quy định rõ ràng về tiền lương đối với lao động nước ngoài.

Ngoài ra, dù được phép tham khảo định mức, đơn giá nước ngoài đối với các dự án đặc thù, nhưng lại thiếu hướng dẫn cụ thể về cách áp dụng và quy đổi, khiến các chủ đầu tư và đơn vị tư vấn gặp nhiều lúng túng trong triển khai.

Ở góc độ chuyên gia, ông Đỗ Đức Thắng - chuyên gia xây dựng nhận định hệ thống định mức hiện nay luôn trong tình trạng “đuổi theo thực tế”, trong khi công nghệ, vật liệu và biện pháp thi công liên tục đổi mới. Việc lập định mức vốn là lĩnh vực chuyên sâu, nhưng phần lớn địa phương và đơn vị tư vấn lại chưa đủ năng lực thực hiện.

Theo ông Thắng, cơ chế quản lý hiện hành không chỉ phức tạp mà còn làm chậm tiến độ dự án. Do đó, cần từng bước chuyển từ quản lý định mức sang quản lý theo giá thị trường, thông qua các công cụ như suất vốn đầu tư, chỉ số giá xây dựng và đơn giá cấu kiện.

Một điểm nghẽn khác được đại diện Tập đoàn Điện lực Việt Nam nêu ra là cơ chế “đóng khung” tổng mức đầu tư. Trong bối cảnh giá vật liệu biến động mạnh, việc không cho phép điều chỉnh tổng mức đầu tư khiến nhiều nhà thầu rơi vào tình trạng thua lỗ.

Dẫn chứng dự án đường dây 500kV mạch 3 từ Quảng Trạch đến Phố Nối, đại diện EVN cho biết, nếu triển khai theo quy trình thông thường cần khoảng 2 năm, nhưng theo yêu cầu, thời gian được rút xuống còn 8 tháng. Điều này buộc nhà thầu phải huy động nguồn lực lớn trong thời gian ngắn, làm chi phí tăng cao. Nếu vẫn giữ nguyên tổng mức đầu tư ban đầu, dự án gần như không thể triển khai hiệu quả.

Từ thực tiễn đó, nhiều ý kiến tại hội nghị cho rằng cần xây dựng cơ chế riêng cho các dự án cấp bách, đồng thời điều chỉnh linh hoạt tổng mức đầu tư theo biến động thị trường.

Theo TS.Dương Văn Cận - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam, cần thay đổi tư duy quản lý theo hướng thị trường hơn. “Không thể duy trì tình trạng nửa nhà nước, nửa thị trường. Nếu chưa thể thay đổi ngay thì phải có lộ trình chuyển dịch rõ ràng”, ông nhấn mạnh.

Đáng chú ý, trong dự thảo nghị định mới, Bộ Xây dựng đang xây dựng cơ chế quản lý theo hướng “hai chân”. Với những lĩnh vực chưa có giá thị trường, tiếp tục xây dựng định mức để hình thành giá; ngược lại, những nội dung đã có giá phù hợp sẽ được phép áp dụng ngay.

Một vấn đề khác cũng được chỉ ra là việc công bố giá vật liệu xây dựng tại nhiều địa phương còn chậm, chưa theo kịp biến động thị trường. Nguyên nhân chủ yếu do cơ quan quản lý thiếu cơ sở kiểm chứng độ chính xác của báo giá từ doanh nghiệp, tiềm ẩn rủi ro trong công bố giá.

Để khắc phục, Bộ Xây dựng đang triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về đầu tư xây dựng, tích hợp toàn bộ thông tin từ quy hoạch, thẩm định đến hoàn thành công trình, cùng hệ thống định mức và đơn giá. Đây được kỳ vọng sẽ là nền tảng quan trọng để chuyển sang quản lý chi phí theo hướng số hóa, minh bạch và hiệu quả hơn.

Kết luận hội nghị, Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng khẳng định, Bộ Xây dựng sẽ tiếp thu các ý kiến đóng góp để hoàn thiện hệ thống pháp luật. Mục tiêu là xây dựng một hành lang pháp lý vừa chặt chẽ nhằm kiểm soát chi phí, chống thất thoát, lãng phí, vừa đủ linh hoạt để thúc đẩy sáng tạo, rút ngắn thời gian triển khai và nâng cao hiệu quả đầu tư.