Quân Minh đã 'sao chép' được công nghệ hỏa khí gì từ Đại Việt?

Trong lịch sử Việt Nam thời trung đại, cuộc xâm lược của nhà Minh đối với Đại Việt đầu thế kỷ XV thường được nhắc đến như một giai đoạn đen tối với chính sách bóc lột tài nguyên, hủy hoại văn hóa và bắt hàng loạt thợ thủ công, trí thức về Trung Quốc. Ít người biết rằng từ cuộc xâm lược này, triều Minh còn là tiếp thu những thành tựu kỹ thuật mà nhà Hồ đã dày công xây dựng, đặc biệt trong lĩnh vực hỏa khí.

Mặc dù không thể khẳng định quân Minh đã "sao chép" toàn bộ công nghệ quân sự của Đại Việt, các tư liệu lịch sử cho thấy họ đã thu nhận cả con người, kỹ thuật và kinh nghiệm chế tạo vũ khí từ nhà Hồ, qua đó góp phần hoàn thiện nền công nghiệp quân giới của chính mình.

Để hiểu vì sao nhà Minh quan tâm đến công nghệ quân sự của Đại Việt, cần nhìn lại bối cảnh cuối thế kỷ XIV. Đây là thời kỳ thuốc súng đã làm thay đổi nghệ thuật chiến tranh trên khắp Á – Âu. Nhà Minh vốn sở hữu hệ thống chế tạo hỏa khí khá phát triển, kế thừa nhiều thành tựu từ thời Nguyên. Tuy nhiên, cuộc chạy đua về công nghệ quân sự diễn ra liên tục. Bất kỳ cải tiến nào về pháo, thuốc súng hay kỹ thuật luyện kim đều có thể tạo ra lợi thế đáng kể trên chiến trường.

Chính trong bối cảnh ấy, nhà Hồ nổi lên như một triều đại đặc biệt coi trọng đổi mới quân sự. Hồ Quý Ly chủ trương hiện đại hóa quân đội, còn con trai trưởng của ông là Hồ Nguyên Trừng trực tiếp phụ trách việc nghiên cứu và chế tạo các loại hỏa khí. Thành tựu nổi bật nhất là "thần cơ sang pháo", một dạng súng thần công sơ khai được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là rất tiên tiến trong khu vực Đông Á vào cuối thế kỷ XIV. Bên cạnh đó, các xưởng quân giới của nhà Hồ còn sản xuất hỏa tiễn, hỏa cầu cùng nhiều loại vũ khí sử dụng thuốc súng.

Ảnh minh họa: AI.

Điều quan trọng nhất mà quân Minh thu được từ nền kỹ thuật quân sự của Đại Việt không phải là bản thiết kế hay sách kỹ thuật, mà chính là những con người làm chủ công nghệ. Hồ Nguyên Trừng là ví dụ tiêu biểu nhất. Sau khi bị bắt năm 1407, ông được triều đình nhà Minh đưa về Nam Kinh. Theo các tư liệu của cả Việt Nam và Trung Hoa, người phương Bắc nhanh chóng nhận ra tài năng đặc biệt của ông và giao phụ trách việc chế tạo hỏa khí trong các cơ quan quân giới.

Việc trọng dụng Hồ Nguyên Trừng phản ánh một thực tế quan trọng: triều Minh đánh giá rất cao trình độ kỹ thuật Đại Việt mà ông là người am hiểu tường tận. Nếu nhà Minh đã hoàn toàn vượt trội về mọi mặt, họ sẽ không cần giữ lại một kỹ sư quân sự đến từ nước vừa bị chinh phục. Thay vào đó, Hồ Nguyên Trừng được giao cải tiến kỹ thuật đúc pháo và sản xuất hỏa khí, trở thành một trong những chuyên gia nổi bật của ngành quân giới nhà Minh. Điều này cho thấy ít nhất một phần tri thức kỹ thuật của Đại Việt đã được chuyển giao thông qua chính con người chứ không phải các tư liệu và hiện vật.

Một lĩnh vực nhiều khả năng được tiếp thu là kỹ thuật đúc pháo bằng đồng. Việc chế tạo một khẩu thần công không chỉ phụ thuộc vào thuốc súng mà còn đòi hỏi khả năng luyện kim rất cao. Nòng pháo phải đủ dày để chịu được áp lực của vụ nổ nhưng cũng không quá nặng đến mức khó sử dụng. Chất lượng hợp kim, kỹ thuật đúc liền khối và quá trình làm nguội đều ảnh hưởng trực tiếp đến độ bền của khẩu pháo. Đại Việt vốn có truyền thống đúc đồng lâu đời từ thời Đông Sơn, được tiếp nối qua các triều Lý và Trần. Nhà Hồ đã kế thừa nền tảng ấy để sản xuất các loại thần công có chất lượng cao, và rất có thể những kinh nghiệm thực tế này đã được Hồ Nguyên Trừng mang sang Trung Quốc.

Không chỉ kỹ thuật chế tạo pháo, kinh nghiệm tổ chức sản xuất hỏa khí cũng là yếu tố đáng giá. Nhà Hồ đã xây dựng các xưởng quân giới chuyên trách thay vì chỉ chế tạo vũ khí theo từng nhu cầu riêng lẻ. Việc tiêu chuẩn hóa quy trình sản xuất, phân công lao động giữa các nhóm thợ luyện kim, thợ mộc, thợ làm thuốc súng và thợ hoàn thiện vũ khí là bước tiến đáng kể trong quản lý công nghiệp quân sự. Khi tiếp nhận các kỹ sư và nghệ nhân Đại Việt, nhà Minh không chỉ có thêm nhân lực mà còn học hỏi được phương thức tổ chức sản xuất hiệu quả.

Một khía cạnh khác là kỹ thuật phối hợp hỏa khí với chiến thuật quân sự. Dưới thời Hồ, pháo binh không còn được xem là phương tiện hỗ trợ đơn thuần mà bắt đầu trở thành một thành phần trong hệ thống tác chiến. Hỏa khí được bố trí để bảo vệ thành lũy, phòng thủ tuyến sông và yểm trợ bộ binh. Dù quy mô còn hạn chế so với các đội quân thế kỷ XVI–XVII, đây vẫn là tư duy khá hiện đại đối với khu vực Đông Nam Á lúc bấy giờ.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng trên thực tế, Trung Hoa là nơi phát minh thuốc súng và đã sở hữu nhiều loại hỏa khí trước khi nhà Hồ ra đời. Nhà Minh cũng có các xưởng chế tạo pháo quy mô lớn và lực lượng pháo binh riêng. Điều họ tiếp thu từ Đại Việt nhiều khả năng không phải là nguyên lý cơ bản của thuốc súng hay đại bác, mà là những cải tiến kỹ thuật cụ thể, kinh nghiệm thực hành và tay nghề của các kỹ sư như Hồ Nguyên Trừng.

Chính vì vậy, dưới góc nhìn sử học hiện đại, có thể hiểu đây là quá trình "tiếp thu và tích hợp công nghệ". Lịch sử phát triển hỏa khí ở Đông Á vốn là kết quả của quá trình giao lưu hai chiều giữa nhiều quốc gia. Đại Việt tiếp nhận công nghệ thuốc súng từ Trung Quốc, sau đó cải tiến để phù hợp với điều kiện trong nước. Sau cuộc xâm lược, một phần những cải tiến ấy lại được nhà Minh hấp thu thông qua các kỹ sư và nghệ nhân bị đưa sang Trung Quốc. Đây là hiện tượng khá phổ biến trong lịch sử phát triển khoa học – kỹ thuật.

Dẫu vậy, việc hàng loạt nghệ nhân, thợ thủ công và trí thức Đại Việt bị đưa sang Trung Quốc vẫn gây tổn thất rất lớn cho nền kỹ thuật trong nước. Nhiều ngành nghề bị gián đoạn, trong đó có kỹ thuật quân giới. Phải đến thời Lê sơ, Đại Việt mới từng bước khôi phục hệ thống sản xuất hỏa khí. Các triều Mạc, Trịnh và Nguyễn sau này tiếp tục phát triển pháo binh, đồng thời tiếp thu thêm công nghệ từ Bồ Đào Nha và các nước châu Âu, tạo nên một truyền thống hỏa khí kéo dài nhiều thế kỷ.

Vai trò của Hồ Nguyên Trừng trong câu chuyện này đặc biệt đáng chú ý. Dù phải phục vụ triều Minh trong hoàn cảnh bất đắc dĩ, ông vẫn được cả sử sách Việt Nam lẫn Trung Hoa ghi nhận là một kỹ sư quân sự xuất sắc. Thành công của ông tại Nam Kinh cũng gián tiếp chứng minh rằng trình độ kỹ thuật quân sự của nhà Hồ không hề thua kém các trung tâm công nghệ lớn ở Đông Á đầu thế kỷ XV.

Nhìn từ góc độ lịch sử công nghệ, câu chuyện về hỏa khí thời Hồ cho thấy tri thức kỹ thuật luôn vượt qua biên giới quốc gia. Chiến tranh là một yếu tố có thể khiến những phát minh, kỹ năng và kinh nghiệm lan truyền sang các nền văn minh khác. Đối với Đại Việt, dù nhà Hồ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, những cải tiến về hỏa khí mà Hồ Nguyên Trừng và các cộng sự tạo ra đã đủ để đối thủ đánh giá cao và tìm cách tiếp thu. Đó là minh chứng cho thấy vào buổi đầu của thời đại thuốc súng, Đại Việt từng là một trong những trung tâm đổi mới quân sự đáng chú ý của khu vực.

Giống cừu kỳ lạ với bốn sừng cong đối xứng và gần như không có đuôi