Quản trị giáo dục bằng dữ liệu: Vì sao cần đối sánh theo nhóm?

Học sinh Trường THPT Chi Lăng (Gia Lai) tham quan tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQG TPHCM). Ảnh: NTCC

Cách làm này cho thấy sự chuyển dịch rõ nét từ mô hình quản lý thiên về hành chính sang quản trị chất lượng theo hướng hiện đại, minh bạch và gắn với trách nhiệm giải trình.

Tuy nhiên, khi hoạt động đối sánh ngày càng được triển khai sâu hơn, trong bối cảnh Bộ GD&ĐT dự kiến sửa đổi quy chế thi, yêu cầu các sở giáo dục và đào tạo công bố phổ điểm, đồng thời thực hiện đối sánh điểm thi và điểm học bạ giữa các trường trong cùng địa phương, thì việc lựa chọn phương pháp đối sánh công bằng, có ý nghĩa trở nên đặc biệt cấp thiết. Như vậy, đối sánh theo nhóm - tức so sánh giữa các địa phương, trường học có điều kiện kinh tế - xã hội, cơ sở vật chất và đội ngũ tương đồng - được xem là một hướng tiếp cận phù hợp.

Thành tựu và giới hạn của đối sánh kết quả thi THPT giai đoạn 2020-2025

Thành công nổi bật nhất của hoạt động đối sánh trong những năm qua là góp phần minh bạch hóa chất lượng giáo dục phổ thông. Thay vì chỉ dựa vào tỷ lệ tốt nghiệp hay số lượng điểm cao, dữ liệu đối sánh giúp nhận diện rõ hơn chất lượng thực của quá trình dạy và học. Nhiều địa phương lần đầu tiên xác định được vị trí của mình trong tương quan chung của cả nước (đối sánh ngang), đồng thời theo dõi được xu hướng tiến bộ hoặc thụt lùi qua các năm (đối sánh dọc).

Bên cạnh đó, đối sánh còn tạo ra áp lực cải tiến theo hướng tích cực. Khi những chênh lệch lớn giữa điểm học bạ và điểm thi được chỉ ra, nhiều địa phương buộc phải rà soát lại cách thức kiểm tra, đánh giá trong nhà trường. Một số địa phương đã triển khai các giải pháp nâng cao chất lượng và đạt kết quả rõ nét khi thứ hạng điểm trung bình thi toàn quốc được cải thiện qua các năm trong giai đoạn 2020-2025.

Chẳng hạn, Nghệ An có mức tăng hạng ấn tượng (38-34-23-22-12-2); Bắc Giang (49-22-11-16-19-17); Tuyên Quang (50-31-18-21-14-21); Hà Tĩnh (24-18-9-10-6-4); Vĩnh Phúc (9-5-2-1-1-1). Ở chiều ngược lại, một số địa phương giảm hạng đáng kể qua các năm, như Vĩnh Long (13-8-19-14-16-45); Đồng Tháp (14-3-26-29-29-41); Lâm Đồng (10-12-20-18-23-35). Riêng Đà Nẵng không được xếp hạng năm 2020, đến giai đoạn 2021-2025 có thứ hạng lần lượt là 21-42-40-45-54.

Khi phổ điểm của một môn học “lệch pha” so với mặt bằng chung, chương trình, phương pháp dạy học và công tác bồi dưỡng giáo viên buộc phải được xem xét lại. Ở góc độ quản lý vĩ mô, hoạt động đối sánh đã góp phần hình thành thói quen sử dụng dữ liệu trong hoạch định, điều chỉnh chính sách cũng như trong phân bổ nguồn lực và hỗ trợ giáo dục.

Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất của hoạt động đối sánh hiện nay là việc đặt tất cả các địa phương vào cùng một “mặt bằng so sánh”, trong khi điều kiện kinh tế - xã hội, quy mô đô thị, cơ cấu dân cư, nguồn lực giáo dục và chất lượng đầu vào giữa các địa phương có sự chênh lệch rất lớn. Việc so sánh trực tiếp một tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa với các thành phố lớn trực thuộc Trung ương không chỉ thiếu công bằng, mà còn dễ dẫn đến những nhận định giản đơn, không lý giải được đầy đủ nguyên nhân của thành công hay hạn chế.

Trong nhiều trường hợp, đối sánh mới dừng lại ở việc phản ánh “kết quả cuối cùng”, mà chưa làm rõ giá trị gia tăng của giáo dục - tức những nỗ lực trong công tác quản lý và giảng dạy của địa phương, nhà trường trong những điều kiện rất khác nhau. Đây chính là điểm nghẽn cần được tháo gỡ, nếu đối sánh thực sự được kỳ vọng trở thành công cụ cải tiến chất lượng giáo dục, thay vì chỉ phục vụ mục đích xếp hạng.

Nguồn: Dữ liệu công bố của Bộ GD&ĐT và tính toán của tác giả.

Vì sao phải bổ sung đối sánh nhóm trong giai đoạn tới?

Trong bối cảnh Bộ GD&ĐT dự kiến yêu cầu các Sở Giáo dục và Đào tạo công bố phổ điểm và thực hiện đối sánh giữa các trường trong cùng một tỉnh, thành phố, yêu cầu về đối sánh theo nhóm (group benchmarking) ngày càng trở nên rõ ràng.

Thực tế cho thấy, không thể đặt trường THPT chuyên, trường chất lượng cao ở đô thị vào cùng mặt bằng so sánh với các trường phổ thông miền núi; cũng không thể so sánh trực tiếp một trường ở khu vực đô thị trung tâm với một trường vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tuyển sinh, đội ngũ giáo viên và môi trường học tập có sự khác biệt căn bản.

Nếu thiếu nguyên tắc phân nhóm hợp lý, đối sánh ở cấp trường không những không góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, mà còn có nguy cơ tạo ra những áp lực lệch chuẩn, làm nản lòng các nhà trường đang nỗ lực vượt khó. Ngược lại, đối sánh theo nhóm - tức so sánh giữa các đơn vị có điều kiện tương đồng - sẽ giúp nhận diện chính xác điểm mạnh, điểm yếu, tạo cơ sở để các trường học hỏi lẫn nhau và xây dựng các giải pháp cải tiến sát với thực tiễn.

Ở cấp địa phương, việc đối sánh theo nhóm giữa các thành phố trực thuộc Trung ương và các tỉnh liên quan, nhất là trong bối cảnh sáp nhập địa giới hành chính, lại càng có ý nghĩa. Bởi lẽ, sáp nhập không đồng nghĩa với việc chất lượng giáo dục được nâng lên một cách tự động; thậm chí, nếu thiếu các chính sách điều tiết phù hợp, các đô thị trung tâm còn có nguy cơ bị “kéo tụt” bởi những vùng trũng giáo dục mới hình thành.

Nguồn: Dữ liệu công bố của Bộ GD&ĐT và tính toán của tác giả.

Đối sánh trung bình điểm thi 6 thành phố và các địa phương trước sáp nhập

Dữ liệu điểm trung bình Kỳ thi tốt nghiệp THPT giai đoạn 2021-2025 cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa nhóm 6 thành phố trực thuộc Trung ương và các địa phương dự kiến sáp nhập vào các đô thị này. Cụ thể, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu sáp nhập vào TPHCM; Hải Dương sáp nhập với TP Hải Phòng; Quảng Nam sáp nhập vào TP Đà Nẵng; Sóc Trăng và Hậu Giang sáp nhập vào TP Cần Thơ.

Xét điểm trung bình 5 năm (2021-2025), mức trung bình chung của nhóm địa phương này đạt 6,490 điểm. Có 6 địa phương đạt kết quả cao hơn mức trung bình gồm: Bình Dương (7,007 điểm), Hải Phòng (6,765 điểm), Hải Dương (6,648 điểm), TP.HCM (6,625 điểm), Hà Nội (6,552 điểm) và Cần Thơ (6,525 điểm). Ngược lại, 6 địa phương có điểm trung bình thấp hơn gồm: Bà Rịa - Vũng Tàu (6,474 điểm), Huế (6,453 điểm), Đà Nẵng (6,224 điểm), Quảng Nam (6,217 điểm), Hậu Giang (6,197 điểm) và Sóc Trăng (6,187 điểm).

Trong nhóm TPHCM, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương nổi bật với điểm trung bình 5 năm đạt 7,007 điểm, thường xuyên nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước. TPHCM đạt mức khá với 6,625 điểm, trong khi Bà Rịa - Vũng Tàu thấp hơn, ở mức 6,474 điểm. Sự chênh lệch này phản ánh khác biệt về quy mô hệ thống giáo dục, mô hình quản lý cũng như mức độ đồng đều về chất lượng dạy học giữa các địa phương.

Cặp Hải Phòng - Hải Dương có kết quả tương đối gần nhau, với điểm trung bình lần lượt là 6,765 và 6,648 điểm, cho thấy nền tảng giáo dục khá cân bằng trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Ngược lại, hai nhóm Đà Nẵng - Quảng Nam và Cần Thơ - Hậu Giang - Sóc Trăng bộc lộ nhiều hạn chế hơn.

Đối với Đà Nẵng - Quảng Nam, điểm trung bình Kỳ thi tốt nghiệp THPT giai đoạn 2021-2025 cho thấy cả hai địa phương đều thuộc nhóm có kết quả thấp của cả nước. Đáng chú ý, Đà Nẵng - địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội và hạ tầng giáo dục tương đối thuận lợi - chưa tạo được khoảng cách rõ rệt so với Quảng Nam. Thực tế này đặt ra những vấn đề về hiệu quả quản lý, chất lượng dạy học đại trà và tính bền vững của kết quả giáo dục, nhất là trong bối cảnh quy mô học sinh của Đà Nẵng không quá lớn.

Với nhóm Cần Thơ - Hậu Giang - Sóc Trăng, sự phân hóa giữa trung tâm đô thị và các tỉnh thuần nông thể hiện khá rõ. Cần Thơ giữ vai trò “đầu tàu” của vùng khi điểm trung bình cao hơn đáng kể so với Hậu Giang và Sóc Trăng. Khoảng cách này phản ánh tác động mạnh mẽ của điều kiện kinh tế - xã hội, tỷ lệ học sinh là người dân tộc thiểu số cũng như mức độ đầu tư cho giáo dục, qua đó cho thấy những thách thức lớn về chất lượng và công bằng giáo dục trong toàn vùng (xem bảng số liệu 1,2).

Nguồn: Dữ liệu công bố của Bộ GD&ĐT và tính toán của tác giả.

Đối sánh nhóm 6 thành phố trực thuộc Trung ương sau sáp nhập

Đối sánh điểm trung bình Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025 theo đơn vị hành chính mới của 6 thành phố trực thuộc Trung ương cho thấy mức độ phân hóa khá rõ. Hà Nội dẫn đầu với 6,451 điểm, xếp thứ 5/34 tỉnh, thành phố trên cả nước, tiếp tục khẳng định vai trò “đầu tàu” của giáo dục phổ thông.

Hải Phòng theo sát với 6,346 điểm, đứng thứ 6/34, phản ánh sự ổn định và bền vững của nền giáo dục tại một đô thị công nghiệp - cảng biển thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng. TPHCM (xếp thứ 8/34) và Huế (thứ 9/34) nằm trong nhóm tiếp theo, trong khi Cần Thơ, sau khi sáp nhập thêm Hậu Giang và Sóc Trăng, thuộc nhóm cuối, cho thấy những thách thức đặc thù của giáo dục vùng sông nước Đồng bằng sông Cửu Long.

Đáng chú ý, Đà Nẵng xếp thứ 23/34, thấp nhất trong nhóm 6 thành phố trực thuộc Trung ương năm 2025. Đây không phải hiện tượng nhất thời mà là xu hướng kéo dài trong suốt 5 năm qua, khi cả Đà Nẵng và Quảng Nam thường xuyên nằm trong nhóm địa phương có điểm trung bình Kỳ thi tốt nghiệp THPT thấp trên phạm vi toàn quốc.

Thực tế này cho thấy, việc sáp nhập địa giới hành chính mới chỉ tạo ra không gian quản lý mới; còn chất lượng giáo dục phụ thuộc quyết định vào cách thức thiết kế và tổ chức thực thi chính sách giáo dục trong từng “siêu đô thị”. (xem bảng số liệu 3.4).

Nguồn: Dữ liệu công bố của Bộ GD&ĐT và tính toán của tác giả.

Không để các đô thị lớn có chất lượng giáo dục chênh lệch

Để các “siêu đô thị” hình thành sau sáp nhập thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng giáo dục quốc gia, hoạt động đối sánh theo nhóm cần được xác lập như một công cụ phản hồi và điều chỉnh chính sách, thay vì chỉ dừng lại ở việc xếp hạng hay so sánh thành tích. Giá trị cốt lõi của đối sánh không nằm ở thứ hạng, mà ở khả năng chỉ ra khoảng cách, nhận diện nguyên nhân và gợi mở hướng can thiệp phù hợp.

Trước hết, các đô thị cần xây dựng bản đồ chất lượng giáo dục chi tiết đến từng xã, phường, đặc khu, phản ánh đầy đủ các yếu tố như điều kiện kinh tế - xã hội, quy mô trường lớp, đội ngũ giáo viên và kết quả học tập của học sinh. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để phân bổ nguồn lực theo nhu cầu thực tiễn, thay vì tiếp tục cách làm chia đều hoặc dựa thuần túy vào địa giới hành chính.

Thứ hai, cần mở rộng quyền tự chủ cho các địa phương và nhà trường có năng lực quản trị tốt, đồng thời thiết kế các gói hỗ trợ có mục tiêu rõ ràng cho những khu vực còn yếu, gắn chặt trách nhiệm giải trình với kết quả đầu ra. Đối sánh theo nhóm giúp xác định cụ thể đối tượng cần hỗ trợ, mức độ hỗ trợ và thời gian hỗ trợ, qua đó hạn chế tình trạng đầu tư dàn trải nhưng hiệu quả thấp.

Thứ ba, phát triển đội ngũ giáo viên theo vùng chức năng trong nội bộ đô thị là giải pháp then chốt. Việc tạo cơ chế luân chuyển, chia sẻ giáo viên giỏi giữa khu vực trung tâm và vùng ven, vùng khó khăn sẽ góp phần thu hẹp chênh lệch chất lượng đã kéo dài nhiều năm, đồng thời tạo môi trường phát triển nghề nghiệp công bằng hơn cho đội ngũ nhà giáo.

Về lâu dài, mục tiêu là xây dựng một hệ thống giáo dục lấy học sinh làm trung tâm, hướng tới đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội, thay vì chạy theo thành tích thi cử. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, nếu kết quả các kỳ thi chuẩn hóa ở mức thấp và kéo dài, đó vẫn là tín hiệu cảnh báo quan trọng, buộc nhà trường và chính quyền địa phương phải kịp thời điều chỉnh chương trình, phương pháp dạy học và chiến lược đầu tư cho đội ngũ giáo viên.

__________________________________________________

*Tên địa phương trong bài tính đến trước 1/7/2025.

Hồ Sỹ Anh - Lê Nam