Quản trị quốc gia trong kỷ nguyên số: Tư duy Bắc Âu mang lại nhiều gợi mở thực tiễn cho Việt Nam

Nhân kỷ niệm Ngày Bắc Âu (23/3), sự kiện do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp cùng Đại sứ quán 4 nước Bắc Âu (Đan Mạch, Phần Lan, Na Uy và Thụy Điển) tổ chức là dịp để các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia và đối tác trao đổi bài học, thảo luận giải pháp và thúc đẩy hợp tác nhằm hỗ trợ quản trị địa phương hiệu quả và phát triển bền vững tại Việt Nam.

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số và phân cấp để nâng cao chất lượng dịch vụ công, kinh nghiệm của các nước Bắc Âu, nơi kết hợp thành công quản trị phân quyền với số hóa tiên tiến mang lại nhiều gợi mở thực tiễn.

Phân cấp và quản trị dựa trên dữ liệu

Phát biểu tại tọa đàm, PGS.TS. Lê Hải Bình, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Giám đốc Thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh khẳng định một tinh thần quyết liệt đang lan tỏa mạnh mẽ trong hệ thống chính trị Việt Nam: "Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".

"Cốt lõi của phân cấp không nằm ở việc chuyển giao quyền đơn thuần, mà ở thiết kế được một hệ thống thể chế và vận hành một khuôn khổ chính sách bảo đảm sự cân bằng giữa kiểm soát quyền lực với phát huy sự năng động, sáng tạo và tự chủ của địa phương; giữa phân quyền và tính thống nhất của quốc gia", PGS.TS. Lê Hải Bình nhấn mạnh.

Sự tương đồng trong tư duy quản trị hiện đại đã được các diễn giả Việt Nam và quốc tế làm rõ thông qua khái niệm "Ra quyết định dựa trên dữ liệu".

Bà Phạm Thị Ngọc Thủy, Giám đốc Văn phòng Ban nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân, đã phác họa lộ trình phân cấp của Việt Nam gắn liền với nỗ lực cải cách thủ tục hành chính và nâng cao năng lực thực thi của địa phương.

Đồng quan điểm, PGS.TS Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm công nghệ và chuyển đổi số, khi phân tích mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã nhấn mạnh rằng, trong kỷ nguyên số, dữ liệu chính là "hệ dẫn đường" giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định khách quan, giảm thiểu sai sót chủ quan.

Kinh nghiệm từ bà Kiann Stenkjær Hein, Trưởng phòng tại Cơ quan Dữ liệu khí hậu Đan Mạch cho thấy, việc xây dựng một quy trình ra quyết định minh bạch dựa trên các luồng thông tin thông suốt giữa Trung ương và địa phương sẽ tạo ra một hệ thống quản trị không chỉ hiệu quả mà còn có khả năng tự điều chỉnh cao trước các biến động của thị trường và khí hậu.

Chuyển đổi số và an sinh xã hội

Một trong những nội dung quan trọng của Tọa đàm chính là các bài học về xây dựng nền kinh tế chăm sóc và nhà nước phúc lợi trên nền tảng số. Đối với các quốc gia Bắc Âu, số hóa không chỉ là công cụ kỹ thuật mà là phương thức để hiện thực hóa sự công bằng xã hội.

Ông Are Vegard Haug, nhà khoa học tại Viện Nghiên cứu Phúc lợi Na Uy (NOVA) đã trình bày cách thức Na Uy tích hợp số hóa vào chính sách y tế và bảo trợ xã hội.

Việc sử dụng định danh số (digital ID) tập trung và hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung đã biến các thủ tục hành chính rườm rà trở nên tinh gọn, giúp người dân tiếp cận phúc lợi một cách dễ dàng nhất.

Đây là gợi ý quý giá cho Việt Nam trong bối cảnh đang đẩy mạnh chuyển đổi số ngành y tế và bảo hiểm xã hội để thích ứng với tốc độ già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng.

Tuy nhiên, các quốc gia Bắc Âu cũng cảnh báo về rủi ro của khoảng cách số - một thách thức mà mọi quốc gia đang phát triển đều phải đối mặt.

Giáo sư Gunnar Andersson (Đại học Stockholm, Thụy Điển) và ông Pekka Voutilainen (Đại sứ Phần Lan) đều nhấn mạnh vai trò của giáo dục và đào tạo kỹ năng số toàn dân.

Với tỷ lệ 82% dân số có kỹ năng số cơ bản, Phần Lan đã tạo ra một xã hội thích nghi cao, nơi công nghệ không tạo ra sự phân hóa mà trở thành cầu nối gắn kết cộng đồng.

Việc duy trì tính công bằng xã hội trong kỷ nguyên số đòi hỏi các chính sách phải mang tính bao trùm, đảm bảo các dịch vụ công được thiết kế cho mọi nhóm đối tượng, kể cả những người hạn chế về khả năng công nghệ.

Đây chính là tinh thần "không để ai bị bỏ lại phía sau" mà Việt Nam đang nỗ lực thực hiện, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa đầu tư hạ tầng số và nâng cao dân trí số.

Tài chính công và niềm tin

Tuy nhiên, không thể có phân cấp thực chất nếu thiếu đi sự tự chủ về tài chính và một cơ chế quản lý ngân sách minh bạch. Phiên thảo luận về cải cách thuế đã mở ra những góc nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa công dân và nhà nước.

Ông Konsta Heikkilä từ Viện Quản lý Công Phần Lan (HAUS) và bà Kiann Stenkjær Hein đã chỉ ra rằng, việc ứng dụng các công cụ số trong quản lý thuế không chỉ nhằm mục đích tăng thu ngân sách mà quan trọng hơn là để tạo ra sự công bằng và minh bạch.

Khấu trừ tại nguồn và việc tự động hóa các quy trình khai thuế tại Đan Mạch đã biến nghĩa vụ công dân trở thành một trải nghiệm đơn giản, tin cậy. Khi người dân thấy được đồng tiền thuế của mình được chuyển hóa thành các dịch vụ công chất lượng, niềm tin vào thiết chế nhà nước sẽ được củng cố mạnh mẽ.

Đặc biệt, tại tọa đàm, sự hội ngộ giữa các Đại sứ Bắc Âu tại tọa đàm đã gửi đi một thông điệp mạnh mẽ: Niềm tin chính là "hệ điều hành" tối thượng của chuyển đổi số.

Các Đại sứ Bắc Âu có chung nhận định cho rằng, phân cấp trong kỷ nguyên số không chỉ là chuyển giao thẩm quyền mà còn là củng cố niềm tin của công chúng, nâng cao trách nhiệm giải trình và chất lượng dịch vụ.

Đại sứ Na Uy Hilde Solbakken và Đại sứ Thụy Điển Johan Ndisi đều khẳng định rằng công nghệ chỉ là phương tiện, còn đạo đức công vụ và sự minh bạch mới là gốc rễ của sự phát triển bền vững.

Phân cấp không đồng nghĩa với mất quyền kiểm soát từ Trung ương, mà là thay thế hình thức kiểm soát bằng văn bản cứng nhắc sang kiểm soát bằng hiệu quả đầu ra và sự hài lòng của người dân.

Nhấn mạnh yếu tố con người, Đại sứ Phần Lan Pekka Voutilainen chia sẻ: "Bằng cách kết hợp công nghệ với mô hình quản trị dựa trên niềm tin và giáo dục, Phần Lan cho thấy chuyển đổi số có khả năng củng cố thể chế dân chủ và giúp quản trị công trở nên linh hoạt hơn trong bối cảnh có nhiều thay đổi".

Sự sẵn sàng của Phần Lan trong việc kết nối các doanh nghiệp công nghệ với đối tác Việt Nam, hay nỗ lực của Thụy Điển trong việc chia sẻ mô hình an sinh bền vững là minh chứng cho một tình hữu nghị đối tác sâu sắc, hướng tới tương lai.

Khép lại sự kiện, những bài học từ khu vực Bắc Âu về sự kết hợp giữa tự chủ địa phương và giám sát số, giữa đổi mới sáng tạo và trách nhiệm giải trình đã mở ra những hướng đi mới cho công cuộc cải cách tại Việt Nam.

Trong kỷ nguyên số, khi quản trị không còn là câu chuyện của riêng từng quốc gia, sự đối thoại và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế như Tọa đàm Bắc Âu sẽ tiếp tục là động lực quan trọng để Việt Nam hoàn thiện thể chế, xây dựng một nền hành chính phục vụ, hiện đại và thực sự lấy người dân làm trung tâm.

Minh Trang - Thu Trang