Quốc hội chất vấn: 'Nơi cần vốn không có, nơi có vốn lại không sử dụng hết'

 Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, điều hành phiên chất vấn. Ảnh: Quốc hội

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, sáng 12/11, Quốc hội khóa XVI tiến hành phiên chất vấn đối với các nhóm vấn đề thuộc lĩnh vực tài chính.

Tại phiên chất vấn, các đại biểu Quốc hội đã đặt nhiều câu hỏi về cơ chế thu hút vốn tư nhân vào hạ tầng thiết yếu, giải pháp ngăn chặn tình trạng buôn bán hóa đơn điện tử trái phép và nguyên nhân gây ra nghịch lý "nơi cần vốn không có, nơi có vốn lại không sử dụng hết"...

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ Tài chính đã làm rõ bức tranh thực tế, nhận trách nhiệm và đưa ra các giải pháp căn cơ, cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài chính quốc gia.

Người dân có quyền lựa chọn sử dụng miễn phí hoặc trả phí để đi đường tốc độ cao hơn

Đặt câu hỏi chất vấn đầu tiên, đại biểu Lê Thị Song An (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc huy động nguồn lực xã hội hóa cho các dự án đối tác công tư (PPP).

 Đại biểu Lê Thị Song An (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) đặt câu hỏi chất vấn. Ảnh: Quốc hội

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng Bộ Tài chính làm rõ các nguyên tắc, tiêu chí và cơ chế bố trí vốn nhà nước tham gia dự án PPP để bảo đảm tính chủ động, ổn định và khả năng thực hiện các cam kết của Nhà nước với nhà đầu tư.

Đặc biệt, đại biểu yêu cầu làm rõ cơ chế bảo đảm nguồn lực tài chính để thực hiện cam kết chia sẻ phần giảm doanh thu theo quy định của pháp luật, cũng như các giải pháp của Bộ Tài chính nhằm bố trí nguồn vốn này kịp thời, đầy đủ, tránh tình trạng thiếu nguồn lực làm ảnh hưởng đến phương án tài chính, niềm tin của nhà đầu tư và tiến độ dự án.

Trả lời chất vấn của đại biểu Lê Thị Song An, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định việc huy động vốn tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng thiết yếu thông qua hình thức PPP là giải pháp quan trọng nhằm động viên nguồn lực toàn xã hội. Tại Việt Nam, hình thức này đã được nghiên cứu từ năm 2008 và chính thức hoàn thiện cơ sở pháp lý khi Luật PPP năm 2020 ra đời (triển khai từ năm 2022). Tính đến nay, cả nước đang triển khai 69 dự án PPP, tập trung chủ yếu vào hai hình thức hợp đồng BOT và BT.

  Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trả lời chất vấn. Ảnh: Quốc hội

Giải trình về đặc thù tài chính của dự án PPP, Bộ trưởng cho biết đầu tư hạ tầng cơ sở đòi hỏi thời gian thu hồi vốn rất dài và đối mặt với rủi ro cao. Dẫn đánh giá từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), Bộ trưởng nêu rõ có những dự án PPP hạ tầng cần tới khoảng 60 năm mới thu hồi được vốn, trong khi mục tiêu hàng đầu của nhà đầu tư tư nhân là lợi nhuận. Do đó, việc xây dựng phương án tài chính chi tiết, minh bạch và có sự hỗ trợ cụ thể từ Nhà nước là điều kiện tiên quyết để thu hút nguồn vốn tư nhân.

Từ kinh nghiệm quốc tế, Bộ trưởng Bộ Tài chính cho biết để triển khai thành công một dự án PPP cần phải có 3 loại quỹ hỗ trợ:

Quỹ Hỗ trợ chuẩn bị dự án (PPF): Do Nhà nước cùng các định chế tài chính trong nước và quốc tế đóng góp để tính toán, lập phương án tài chính chi tiết, công khai và minh bạch.

Quỹ Bù đắp khoảng trống tài chính (VGF): Theo quy định hiện hành, vốn nhà nước tham gia dự án PPP không quá 70%. Quỹ VGF giúp bù đắp tài chính để rút ngắn thời gian thu hồi vốn cho nhà đầu tư (ví dụ xuống còn 20 năm) và bảo đảm mức lãi suất, lợi nhuận bình quân thị trường (khoảng 12% – 15%), tạo động lực để tư nhân bỏ vốn đầu tư.

Quỹ Đầu tư hạ tầng: Cung cấp nguồn vốn vay dài hạn cho các công trình hạ tầng quy mô lớn.

Bên cạnh việc huy động nguồn vốn, Bộ trưởng chỉ ra ưu điểm lớn của PPP là thay đổi phương thức quản lý: Nhà nước chỉ bỏ ra một phần vốn ban đầu, còn nhà đầu tư tư nhân trực tiếp bỏ tiền ra duy tu, bảo dưỡng và vận hành công trình. Đồng thời, Bộ trưởng nhấn mạnh nguyên tắc bảo đảm quyền lợi của người dân.

Theo đó, đối với các dự án PPP thu phí như đường cao tốc, Nhà nước vẫn duy trì và nâng cấp các tuyến đường song song (như Quốc lộ 1A song song với cao tốc Bắc - Nam) làm từ tiền thuế của nhân dân để người dân có quyền lựa chọn sử dụng miễn phí hoặc trả phí để đi đường tốc độ cao hơn.

Tình trạng mua bán trái phép hóa đơn vẫn tiếp diễn phức tạp

Chất vấn về công tác quản lý thuế, đại biểu Hà Đức Minh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) phản ánh việc tình trạng mua bán trái phép hóa đơn vẫn tiếp diễn phức tạp mặc dù hệ thống hóa đơn điện tử đã được phủ sóng trên toàn quốc.

 Đại biểu Hà Đức Minh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) đặt câu hỏi chất vấn. Ảnh: Quốc hội

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng chỉ rõ nguyên nhân của tình trạng trên, trách nhiệm của cơ quan thuế trong công tác quản lý, kiểm tra, giám sát việc sử dụng hóa đơn điện tử, đồng thời đưa ra các giải pháp dứt điểm để chấn chỉnh vi phạm trong thời gian tới.

Thẳng thắn nhận trách nhiệm trước Quốc hội và cử tri, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, ngành thuế đã và đang triển khai công tác đấu tranh, xử lý rất quyết liệt. Bộ trưởng cung cấp con số thực tế: Trong 10 tháng đầu năm 2026, cơ quan thuế đã phát hành và đưa vào lưu thông tổng cộng hơn 10 tỉ hóa đơn (bao gồm 5 tỉ hóa đơn điện tử và 5,5 tỉ hóa đơn giấy).

Bộ trưởng thừa nhận thực tế vẫn tồn tại tình trạng các đối tượng xấu thành lập "công ty ma" nhằm lợi dụng mua bán hóa đơn trái phép, gây mất bình đẳng trong môi trường kinh doanh và làm thất thu ngân sách nhà nước. Để xử lý nghiêm các vi phạm, từ năm 2022 đến nay, ngành thuế đã chuyển gần 600 hồ sơ doanh nghiệp có dấu hiệu trốn thuế, buôn bán hóa đơn sang cơ quan điều tra để xử lý theo quy định pháp luật.

 Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trả lời chất vấn. Ảnh: Quốc hội

Về giải pháp trọng tâm thời gian tới, Bộ trưởng Bộ Tài chính nhấn mạnh các nhóm nhiệm vụ chính:

Tăng cường ứng dụng công nghệ số và định danh chủ doanh nghiệp: Bộ Tài chính sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng, đặc biệt là Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an) để ứng dụng công nghệ định danh chính xác cá nhân đăng ký đứng tên chủ doanh nghiệp, chủ công ty.

Nâng cao trách nhiệm giám sát của cơ quan thuế: Gắn chặt trách nhiệm của cán bộ và cơ quan thuế trong việc tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động thực tế của doanh nghiệp, đặc biệt là tập trung kiểm tra các khối, lĩnh vực có chỉ số rủi ro cao.

Hoàn thiện công cụ và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để người dân và doanh nghiệp hiểu rõ quy định; đồng thời hoàn thiện cụm công cụ chuyên trình giao dịch hóa đơn nhằm kiểm soát chặt chẽ và chấm dứt tình trạng buôn bán hóa đơn trái phép.

“Nơi cần vốn không có, nơi có vốn lại không sử dụng hết”

Nêu lên thực trạng nhức nhối tại địa phương, đại biểu Tráng A Dương (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) chỉ ra nghịch lý: Nhiều địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi rất thiếu vốn để đầu tư các công trình thiết yếu, trong khi một số nơi được giao vốn lại giải ngân không hết, phải điều chuyển hoặc chuyển nguồn.

 Đại biểu Tráng A Dương (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) đặt câu hỏi chất vấn. Ảnh: Quốc hội

Đại biểu chất vấn Bộ trưởng về trách nhiệm thuộc về khâu nào? Khâu tham mưu phân bổ, điều hành vốn hay khâu tổ chức thực hiện? Đồng thời đề nghị Bộ trưởng đưa ra giải pháp và cam kết thời gian cụ thể để khắc phục triệt để tình trạng “nơi cần vốn không có, nơi có vốn lại không sử dụng hết”, bảo đảm vốn được phân bổ đúng, đủ và phát huy hiệu quả.

Trả lời vấn đề đại biểu Tráng A Dương nêu, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhìn nhận qua công tác theo dõi và quản lý, điểm yếu nhất hiện nay dẫn đến chậm giải ngân không nằm ở khâu phân bổ mà tập trung ở khâu tổ chức thực hiện, đặc biệt là khâu chuẩn bị dự án của các bộ, ngành và địa phương.

Bộ trưởng phân tích chi tiết quy trình quản lý một dự án đầu tư công bao gồm 5 khâu cơ bản: Lựa chọn và đề xuất vốn; Quyết định chủ trương đầu tư; Quyết định đầu tư và phân bổ vốn; Tổ chức triển khai thực hiện; Thanh quyết toán và đưa công trình vào sử dụng.

 Các đại biểu tham dự phiên chất vấn và trả lời chất vấn. Ảnh: Quốc hội

Bộ trưởng khẳng định thời gian qua, các thủ tục hành chính liên quan đến giải ngân đầu tư công đã được cải tiến rất nhiều. Sắp tới, khi Luật Ngân sách nhà nước hợp nhất chính thức được ban hành, các quy trình thủ tục hành chính sẽ tiếp tục được đơn giản hóa thêm một bước nhằm tạo thuận lợi tối đa cho công tác giải ngân.

Về quy trình phân bổ vốn đầu tư công trung hạn và hằng năm, Bộ trưởng làm rõ tiến trình được thực hiện rất chặt chẽ và đúng thời gian. Ví dụ đối với giai đoạn 2026 – 2030, ngay từ tháng 7/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành chỉ thị về xây dựng dự toán. Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đã yêu cầu các bộ, ngành, địa phương cập nhật danh mục dự án đầu tư triển khai cho các năm 2026, 2027 và các năm tiếp theo căn cứ theo Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

Sau khi tổng hợp đề xuất từ các nơi, Bộ Tài chính báo cáo Chính phủ để trình Quốc hội giao dự toán. Ngay sau khi Quốc hội thông qua, trước ngày 30/11, Chính phủ đã giao quy định phân bổ vốn đầu tư xuống cho các bộ, ngành và địa phương. Các bộ, ngành, địa phương có trách nhiệm căn cứ tiêu chuẩn, điều kiện để phân bổ chi tiết cho từng dự án cụ thể để triển khai thực hiện…