Quốc hội thảo luận tại Tổ: Cần làm rõ những vấn đề cốt lõi của việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc

Chiều 21/10, Quốc  hội thảo luận ở Tổ về các dự án Luật, trong đó có dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tham dự và phát biểu thảo luận tại Tổ 2 (Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh). (Ảnh: Phạm Thắng)

Làm rõ quy định mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội và danh mục đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội

Tham dự và phát biểu tại Tổ 2 (Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tập trung góp ý về nội dung mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội và danh mục đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội.
Về mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội, Chủ tịch Quốc hội cho rằng việc mở rộng diện bao phủ, bảo vệ người lao động trên nền tảng số là phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 28. Tuy nhiên, quy định về người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số hiện còn quá rộng, chưa làm rõ được những vấn đề cốt lõi: Ai là người đóng bảo hiểm xã hội? Đóng trên cơ sở thu nhập nào? Nền tảng số có trách nhiệm đến đâu?. “Nếu chưa định danh rõ đối tượng mà đã quy định tham gia bắt buộc thì sẽ rất khó thực thi, dễ phát sinh tranh chấp”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh và đề nghị thực hiện đầy đủ Kết luận số 276 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, quy định rõ đối tượng và thời điểm áp dụng. 

Theo Chủ tịch Quốc hội, có thể nghiên cứu mốc năm 2028 để có đủ thời gian hoàn thiện pháp luật lao động, kết nối dữ liệu bảo hiểm xã hội, dữ liệu thuế và dữ liệu của các nền tảng số. “Nếu chưa rõ, chưa đủ điều kiện thực hiện thì nên giữ quy định hiện hành, không nên vội vàng mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc”, Chủ tịch Quốc hội nêu quan điểm.
Từ thực tiễn sửa đổi Luật Bảo hiểm y tế, Chủ tịch Quốc hội dẫn lại câu chuyện tháo gỡ những rào cản về địa giới hành chính trong khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế, tạo thuận lợi cho người dân khi chuyển tuyến, khám và điều trị.
Theo Chủ tịch Quốc hội, trước đây, nhiều người dân, đặc biệt là bệnh nhân nặng, phải chờ đợi các thủ tục chuyển tuyến, gây khó khăn và ảnh hưởng đến cơ hội điều trị. Khi đề xuất tháo gỡ các rào cản này, đã có những lo ngại về tình trạng quá tải và khả năng cân đối quỹ bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, từ thực tiễn khó khăn của người dân, cần mạnh dạn nghiên cứu, quyết định những chính sách thực sự mang lại lợi ích thiết thực. Chủ tịch Quốc hội cho rằng đây phải là tinh thần xuyên suốt trong quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật.

Đặc biệt, góp ý về danh mục đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội, Chủ tịch Quốc hội cho biết, theo số liệu được báo cáo, số dư đầu tư quỹ khoảng 1,5 triệu tỷ đồng, trong đó trên 82% đầu tư vào trái phiếu Chính phủ. Lãi suất đầu tư bình quân năm 2025 khoảng 3,72%, trong khi chỉ số giá tiêu dùng khoảng 3,31%. Theo Chủ tịch Quốc hội, điều này cho thấy mức tăng trưởng thực của quỹ không cao, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao hiệu quả đầu tư.

Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh việc đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội phải bảo đảm bốn nguyên tắc: an toàn là điều kiện tiên quyết; bảo toàn quỹ là giới hạn không được vượt qua; hiệu quả là yêu cầu bắt buộc; minh bạch và trách nhiệm là cơ chế bảo đảm. 

Chủ tịch Quốc hội đề nghị việc mở rộng danh mục đầu tư phải dựa trên những tiêu chuẩn khách quan, thống nhất, không thiết kế cơ chế riêng cho bất kỳ ngân hàng cụ thể nào. Đối với các tổ chức tín dụng có nhiệm vụ đặc thù, yếu tố này có thể được xem xét trong tổng thể chính sách nhưng không thể thay thế các tiêu chuẩn về chất lượng và an toàn, cũng không mặc nhiên tạo quyền tiếp nhận nguồn tiền từ quỹ bảo hiểm xã hội. Ngược lại, cũng không nên loại trừ một cách cơ học những tổ chức tín dụng có cơ cấu sở hữu khác với nhóm hiện hành nếu đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khách quan do pháp luật quy định.
Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh: “mở rộng danh mục đầu tư phải thực sự góp phần giảm rủi ro, không phải chuyển từ rủi ro này sang rủi ro khác; yêu cầu khơi thông, sử dụng hiệu quả nguồn lực, tuyệt đối không được làm đảo ngược thứ tự ưu tiên trong quản lý quỹ bảo hiểm xã hội”.

Về bảo hiểm hưu trí bổ sung, Chủ tịch Quốc hội đồng tình giữ nguyên quy định hiện hành, cho rằng khi chính sách chưa được đánh giá đầy đủ về hiệu quả, còn tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng để huy động vốn hoặc né tránh nghĩa vụ thuế thì chưa nên mở rộng.

Phiên thảo luận tại Tổ 13 gồm các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) thuộc Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa và Gia Lai

Tham dự phiên thảo luận tại Tổ 13, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội; đồng thời ghi nhận Chính phủ đã nghiêm túc tiếp thu, giải trình nhiều ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và cơ quan thẩm tra, nhất là về mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội, đầu tư Quỹ và hoàn thiện cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện.

Tuy nhiên, theo đại biểu, bảo hiểm xã hội là chính sách an sinh trụ cột, liên quan trực tiếp đến quyền lợi lâu dài của hàng chục triệu người lao động và sự an toàn của Quỹ bảo hiểm xã hội. Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 mới có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 nhưng đã phát sinh một số khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn. Vì vậy, việc sửa đổi lần này cần bảo đảm tính ổn định, đồng bộ và khả năng dự báo của chính sách; những vấn đề tác động trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người tham gia và an toàn của Quỹ phải được quy định chặt chẽ ngay trong Luật.

Trên tinh thần đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên góp ý vào ba vấn đề trọng tâm của Luật:

Thứ nhất, về mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên thống nhất với chủ trương mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, đặc biệt đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số. Tuy nhiên, cần làm rõ phạm vi, tiêu chí và cơ chế áp dụng để bảo đảm tính khả thi.

Điểm c khoản 1 Điều 1 của dự thảo Luật, sửa đổi khoản 6 Điều 2, quy định theo hướng Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với các nhóm lao động này và các đối tượng khác có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên. Đây là định hướng phù hợp với sự chuyển dịch cơ cấu lao động, phát triển kinh tế số và yêu cầu mở rộng an sinh xã hội. 

Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng, các khái niệm như "người làm việc không có quan hệ lao động", "người làm việc trên nền tảng số", "thu nhập ổn định, thường xuyên" còn khá rộng. Dự thảo chưa xác định rõ tiêu chí phân định đối tượng, trách nhiệm đóng của các bên, căn cứ và phương thức đóng, nhất là trường hợp người lao động có thu nhập biến động hoặc làm việc trên nhiều nền tảng. Vì vậy, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị Luật cần xác lập rõ các nguyên tắc, tiêu chí cốt lõi để xác định đối tượng tham gia bắt buộc, đồng thời có lộ trình triển khai phù hợp với đặc điểm quan hệ việc làm, khả năng quản lý thu nhập và điều kiện tổ chức thực hiện. Nếu không làm rõ, có thể dẫn đến mở phạm vi quá rộng diện bao phủ về mặt pháp lý nhưng không đủ điều kiện tổ chức thực hiện, đồng thời phát sinh tranh chấp về trách nhiệm đóng và tăng chi phí tuân thủ.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu tại phiên thảo luận Tổ 13.

Thứ hai, về bảo đảm an toàn và nâng cao hiệu quả đầu tư Quỹ bảo hiểm xã hội, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng, an toàn trong đầu tư không nên chỉ dựa vào hình thức sở hữu của ngân hàng, mà cần được đánh giá trên cơ sở chất lượng tài chính, năng lực quản trị, khả năng thanh khoản và mức độ rủi ro. Việc mở rộng phạm vi ngân hàng được nhận tiền gửi, đi đôi với cơ chế kiểm soát chặt chẽ, sẽ tạo thêm dư địa đa dạng hóa danh mục và nâng cao hiệu quả đầu tư.

Trên cơ sở đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên thống nhất với nội dung khoản 25 Điều 1 của dự thảo Luật sửa đổi điểm c khoản 1 Điều 122, theo hướng mở rộng phạm vi ngân hàng được nhận tiền gửi của Quỹ, cho phép tiền gửi mở rộng sang “Ngân hàng thương mại cổ phần có vốn nhà nước và doanh nghiệp nhà nước trên 50% vốn điều lệ, ngân hàng thương mại cổ phần có vốn doanh nghiệp nhà nước trên 50%, vốn điều lệ”; đồng thời ghi nhận Chính phủ đã tiếp thu việc bổ sung khoản 4 Điều 122 về tiêu chí lựa chọn, giám sát và kiểm soát rủi ro đầu tư.

Tuy nhiên, để việc mở rộng phạm vi ngân hàng được nhận tiền gửi vừa nâng cao hiệu quả đầu tư, vừa bảo đảm an toàn Quỹ, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị tiếp tục làm rõ: Hạn mức tiền gửi tại từng ngân hàng, giới hạn tập trung vốn và nguyên tắc phân tán rủi ro; Cơ chế giám sát liên tục và xử lý khi ngân hàng không còn đáp ứng điều kiện an toàn; Trách nhiệm của Hội đồng quản lý bảo hiểm xã hội và cơ quan bảo hiểm xã hội trong quyết định, tổ chức thực hiện và giám sát đầu tư, bảo đảm thống nhất với khoản 3 Điều 20 của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024.

Thứ ba, về bảo hiểm hưu trí bổ sung, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên thống nhất với chủ trương phát triển hệ thống an sinh xã hội đa tầng, đa dạng hóa các hình thức tích lũy cho tuổi già. Tuy nhiên, việc mở rộng chính sách bảo hiểm hưu trí bổ sung cần có đủ cơ sở thực tiễn, bảo đảm hiệu quả và kiểm soát được rủi ro.

Báo cáo thẩm tra cũng chỉ rõ hồ sơ dự án Luật chưa đánh giá đầy đủ hiệu quả thực hiện chính sách, nhất là việc thụ hưởng và kết quả đầu tư quỹ. Trong khi đó, số tài khoản cá nhân tham gia trực tiếp vào quỹ hưu trí bổ sung còn rất ít (chỉ 111 tài khoản); đồng thời, tiềm ẩn nguy cơ lợi dụng chính sách để huy động vốn hoặc hưởng ưu đãi thuế không đúng mục tiêu.

Từ những vấn đề trên, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cân nhắc kỹ quy định tại khoản 2 Điều 1 của dự thảo Luật sửa đổi khoản 5 Điều 3 Luật, theo hướng cho phép quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung được hình thành chỉ từ đóng góp của người lao động.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị Chính phủ làm rõ sự cần thiết, lợi ích thực chất của việc mở rộng chính sách và cơ chế bảo vệ quyền lợi người tham gia, quản lý quỹ, kiểm soát rủi ro và ưu đãi thuế. Trường hợp chưa đủ cơ sở thực tiễn và điều kiện quản lý, giám sát, đề nghị nghiên cứu giữ nguyên quy định hiện hành, tiếp tục đánh giá kỹ trước khi xem xét sửa đổi toàn diện Luật Bảo hiểm xã hội.

Xác định rõ người thuộc diện bắt buộc và chỉ khi thu nhập đạt ngưỡng mới phải đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc

Đóng góp ý kiến về mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc trên nền tảng số và người làm việc không có quan hệ lao động, đại biểu Phan Thị Thùy Linh - Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa tán thành chủ trương này. Bởi những người chạy xe công nghệ, giao hàng, bán hàng qua ứng dụng hiện có hàng triệu người. Với phần lớn trong số họ, đây là công việc chính, là nguồn sống của cả gia đình. Họ chạy ngoài đường mỗi ngày, rủi ro tai nạn rất cao, nhưng chỉ khoảng 20% có bảo hiểm xã hội. Riêng Thành phố Hồ Chí Minh có khoảng 400.000 tài xế công nghệ nhưng chỉ khoảng 700 người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Đưa họ vào hệ thống là việc đúng, công bằng và cần làm.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh - Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa đóng góp ý kiến với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội.

Tuy nhiên, theo đại biểu Phan Thị Thùy Linh, dự thảo Luật mới làm được một việc, là ghi thêm tên nhóm đối tượng này vào luật. Còn ba câu hỏi quan trọng nhất thì chưa trả lời.

Câu hỏi thứ nhất là ai thuộc diện phải đóng? Dự thảo dùng tiêu chí có việc làm, có thu nhập ổn định, thường xuyên, tiêu chí này rất khó áp dụng. Một người chạy xe ba buổi tối mỗi tuần có thuộc diện không? Một người vừa làm công ăn lương, vừa chạy xe thêm thì đóng một lần hay hai lần? Nếu luật không rõ, mỗi nơi sẽ hiểu một cách.

Câu hỏi thứ hai là đóng trên số tiền nào? Lương của người làm công thì cố định hằng tháng. Thu nhập của tài xế, shipper thì thay đổi từng ngày, phụ thuộc vào đơn hàng, thời tiết và vào thuật toán phân việc của nền tảng. Nếu bắt đóng theo tỷ lệ trên thu nhập thực tế thì không ai tính được, không ai quản lý được.

Câu hỏi thứ ba là ai đóng phần của người sử dụng lao động? Hiện nay tổng mức đóng khoảng 32%, trong đó người lao động đóng 10,5%, doanh nghiệp đóng 21,5%. Với tài xế công nghệ, nền tảng coi họ là đối tác, không phải người lao động, nên không có ai đóng phần 21,5% này. Nếu bắt tài xế tự đóng toàn bộ 32% thì rất ít người kham nổi, và hệ quả là họ sẽ tìm cách né, chính sách tốt nhưng không đi vào cuộc sống.

Từ ba câu hỏi đó, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu quy định ngay trong luật bốn nguyên tắc. Một là, xác định rõ người thuộc diện bắt buộc và quy định một ngưỡng thu nhập, chỉ khi thu nhập đạt ngưỡng mới phải đóng. Hai là, mức đóng tính trên một mức tham chiếu cố định, không tính trên thu nhập thực tế, để ai cũng biết trước mình đóng bao nhiêu. Ba là, nền tảng phải cùng đóng một phần và thu hộ qua hệ thống thanh toán của ứng dụng, kết nối với dữ liệu thuế và nhiều nước đã làm như vậy. Bốn là, có lộ trình, làm từng bước, không áp dụng đồng loạt ngay. Việc mở rộng bao phủ phải là mở rộng thực chất về quyền và nghĩa vụ.