Quốc Oai đổi mới lễ hội chùa Thầy, đưa di sản đến gần du khách

Khi di sản không chỉ để gìn giữ

Mỗi độ tháng Ba âm lịch, khi tiết xuân còn vương trên triền núi Sài Sơn, không gian chùa Thầy lại trở nên khác biệt, trầm mặc mà sống động, linh thiêng mà gần gũi. Lễ hội chùa Thầy, gắn với Thiền sư Từ Đạo Hạnh và nghệ thuật múa rối nước, từ lâu đã là ký ức văn hóa sâu đậm của người dân xứ Đoài, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa trong từng nhịp lễ, từng làn điệu.

Lễ hội chùa Thầy 2026 diễn ra từ ngày 20 đến 27-4 (tức từ mùng 4 đến 11-3 âm lịch). Ảnh: Nguyễn Liên

Năm 2026, lễ hội ấy đang được chuẩn bị với một tâm thế khác. Không chỉ là gìn giữ, mà là làm mới; không chỉ là tái hiện, mà là kết nối. Trong kế hoạch tổ chức, từng chi tiết từ phần lễ đến phần hội đều được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với mục tiêu phát triển bền vững, với du lịch, với sinh kế của người dân và với định hướng lớn từ Nghị quyết 80.

Những nghi thức truyền thống như lễ Mộc dục, lễ rước, lễ tế khai hội vẫn được giữ nguyên cốt cách, như một sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Không gian linh thiêng của chùa Cả, chùa Cao, chùa Long Đẩu… tiếp tục là trung tâm của các nghi lễ, nơi cộng đồng gửi gắm niềm tin và lòng tri ân. Song song với đó, phần hội được thiết kế mở rộng, đa dạng hơn, tạo nên một “bức tranh văn hóa” nhiều sắc màu.

Các hoạt động như múa rối nước tại thủy đình hồ Long Trì vốn được xem là “linh hồn” của lễ hội tiếp tục được duy trì, nhưng được đầu tư kỹ hơn về kịch bản, âm thanh, ánh sáng. Những làn điệu quan họ vang lên trên mặt nước, những trò chơi dân gian như kéo co, đi cà kheo, bịt mắt đập niêu… hay các phần trình diễn nghề truyền thống như làm chè lam, bánh gai không chỉ mang tính trải nghiệm mà còn góp phần tái hiện đời sống văn hóa bản địa.

Đặc biệt, Tuần lễ văn hóa du lịch, xúc tiến thương mại được tổ chức song hành với lễ hội, với quy mô khoảng 100 gian hàng. Tại đây, các sản phẩm OCOP, sản phẩm làng nghề, ẩm thực địa phương không chỉ được trưng bày mà còn trở thành câu chuyện về con người và vùng đất. Từ những món quà quê giản dị đến các sản phẩm thủ công tinh xảo, tất cả góp phần làm đầy thêm “không gian di sản” theo một cách rất đời thường.

Chùa Thầy lung linh, huyền ảo về đêm. Ảnh: Nguyễn Liên

Phó Chủ tịch UBND xã Quốc Oai Ngô Văn Hùng chia sẻ: “Chúng tôi không muốn lễ hội chỉ dừng lại ở việc tưởng nhớ và tái hiện. Điều quan trọng hơn là làm sao để những giá trị ấy tiếp tục được lan tỏa, trở thành nguồn lực cho phát triển. Khi người dân được hưởng lợi từ chính di sản của mình, thì việc gìn giữ sẽ trở nên tự nhiên và bền vững hơn”.

Ở góc độ đó, lễ hội không còn là một sự kiện khép kín trong vài ngày, mà trở thành “cánh cửa mở” để kết nối văn hóa với kinh tế, kết nối truyền thống với tương lai.

Đổi mới để di sản gần hơn với đời sống

Nếu như trước đây, lễ hội chủ yếu diễn ra trong không gian vật lý của di tích, thì năm nay, một không gian khác đang được mở ra - không gian số. Đây chính là điểm nhấn trong cách tiếp cận mới của Quốc Oai, khi coi công nghệ như một công cụ để đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Điểm thay đổi rõ nét là việc chính thức triển khai hệ thống mã QR tại khu di tích chùa Thầy từ cuối tháng 3-2026, từng bước thay thế hình thức thuyết minh truyền thống. Các mã QR được bố trí tại nhiều vị trí trong khuôn viên, từ cổng vào, sân chùa đến các hạng mục kiến trúc quan trọng, tạo thành một “hệ thống hướng dẫn viên số” vận hành liên tục.

Quốc Oai đẩy mạnh ứng dụng công nghệ vào tổ chức lễ hội chùa Thầy. Ảnh: Nguyễn Liên

Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, du khách có thể truy cập kho dữ liệu số phong phú về lịch sử hình thành, giá trị kiến trúc, tín ngưỡng, cũng như những câu chuyện gắn với Thiền sư Từ Đạo Hạnh và nghệ thuật múa rối nước. Quan trọng hơn, trải nghiệm tham quan không còn bị bó buộc theo lộ trình cố định hay phụ thuộc vào hướng dẫn viên, mà trở nên linh hoạt, cá nhân hóa hơn.

Không dừng ở văn bản, nội dung thuyết minh được tích hợp đa phương tiện như hình ảnh, video, đồ họa. Nhờ đó, những giá trị vốn trừu tượng của di sản được “hiển thị hóa”, trở nên sinh động, dễ tiếp cận, đặc biệt với giới trẻ - nhóm đối tượng đang ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc lan tỏa văn hóa.

Song song với hệ thống QR, địa phương cũng triển khai lắp đặt màn hình LED trong khu di tích để trình chiếu các sản phẩm truyền thông số, từ video toàn cảnh Chùa Thầy theo mùa đến các clip giới thiệu lễ hội. Vẻ đẹp “sơn thủy hữu tình” của quần thể di tích với núi Sài Sơn, hồ Long Trì, thủy đình… vì thế không chỉ được cảm nhận trực tiếp mà còn được mở rộng trong không gian số.

“Đổi mới không phải là thay đổi bản chất của lễ hội, mà là thay đổi cách chúng ta kể câu chuyện về lễ hội. Khi câu chuyện ấy chạm được tới nhiều người hơn, thì giá trị của di sản cũng được nhân lên”, ông Ngô Văn Hùng nhấn mạnh.

Thực tế bước đầu cho thấy, cách làm này nhận được phản hồi tích cực từ du khách. Nhiều người đánh giá việc sử dụng mã QR giúp họ chủ động hơn trong hành trình khám phá, có thể dừng lại lâu hơn ở những không gian yêu thích, xem lại thông tin bất cứ lúc nào. Trải nghiệm vì thế chuyển từ “nghe - xem” thụ động sang “tìm hiểu - cảm nhận” chủ động.

Ở góc độ quản lý, việc thay thế hướng dẫn viên tự phát bằng hệ thống thuyết minh số cũng góp phần xây dựng môi trường du lịch văn minh, minh bạch, hạn chế tình trạng chèo kéo, nâng giá hay cung cấp thông tin sai lệch. Đây là bước đi quan trọng trong việc chuyên nghiệp hóa công tác tổ chức lễ hội.

Cùng với đó, các hoạt động chính của lễ hội từ khai mạc đến chương trình nghệ thuật dự kiến được phát trực tiếp trên nền tảng số, mở rộng không gian lễ hội ra ngoài phạm vi địa lý. Công tác tuyên truyền về nếp sống văn minh, bảo vệ môi trường, an toàn thực phẩm… cũng được đẩy mạnh trên cả môi trường thực và môi trường số, tạo nên một hệ sinh thái tổ chức đồng bộ.

Lễ hội Chùa Thầy năm 2026 vẫn chưa chính thức diễn ra, nhưng từ cách chuẩn bị, có thể cảm nhận rõ một chuyển động mới. Đó là khi di sản không còn đứng yên trong ký ức, mà được đặt vào dòng chảy của đời sống; khi lễ hội không chỉ là dịp sum vầy, mà còn là cơ hội phát triển. Và chính từ sự cộng hưởng giữa truyền thống và hiện đại đó, Chùa Thầy đang từng bước được “đánh thức”, trở thành một điểm đến vừa giàu bản sắc, vừa năng động trong tương lai.