Quy định 224-QĐ/TW: Khơi thông nguồn lực phát triển - Bài cuối: Thiết lập 'hành lang' thể chế

Mở rộng không gian làm giàu chính đáng cho đảng viên đòi hỏi một hành lang kiểm soát quyền lực nghiêm ngặt hơn bao giờ hết. Thiết lập "hàng lang" thể chế minh bạch chính là chìa khóa để vừa giải phóng tối đa nguồn lực xã hội, vừa ngăn ngừa xung đột lợi ích và giữ vững kỷ cương.

* Nhận diện và ngăn ngừa xung đột lợi ích

Tinh thần này đã được thể hiện rõ khi Trung ương yêu cầu quyền, điều kiện và giới hạn tham gia đầu tư, kinh doanh phải phù hợp với địa vị pháp lý, chức trách và mức độ rủi ro xung đột lợi ích.

Đây chính là điểm mấu chốt của quá trình tổ chức thực hiện bởi ranh giới giữa quyền làm giàu chính đáng và nguy cơ lợi dụng vị trí công vụ có thể rất mong manh nếu thiếu một cơ chế kiểm soát rõ ràng. Trong phát biểu bế mạc tại Hội nghị Trung ương 4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nêu rõ: "Quyền, điều kiện, giới hạn tham gia phải phù hợp địa vị pháp lý, chức trách, mức độ rủi ro xung đột lợi ích. Kiểm soát phải căn cứ quyền sở hữu, quyền chi phối, lợi ích thực tế, không chỉ người đứng tên; bảo vệ hoạt động kinh tế hợp pháp, không để quyền lực, thông tin, tài sản công trở thành lợi thế riêng. Xung đột lợi ích phải được báo cáo, xử lý đúng thẩm quyền, không dừng ở kê khai".

TS. Hồ Sỹ Ngọc, Viện Kinh tế - Xã hội và Môi trường, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vì vậy, vấn đề cốt lõi không chỉ là cho phép hay khuyến khích, mà là thiết kế cơ chế kiểm soát để bảo đảm chủ trương được thực hiện đúng mục tiêu. Với đảng viên hoạt động trong khu vực tư nhân, quyền đầu tư, kinh doanh hợp pháp cần được bảo đảm và khuyến khích. Nhưng với những đảng viên đang nắm giữ công quyền, trực tiếp tham gia hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực, cấp phép, thanh tra, kiểm tra hoặc tiếp cận thông tin chưa công khai, yêu cầu phòng ngừa xung đột lợi ích phải cao hơn nhiều.

Theo Tiến sĩ Hồ Sỹ Ngọc, Giảng viên cao cấp Viện Kinh tế - Xã hội và Môi trường, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, sự vận động của các quan hệ kinh tế luôn tiềm ẩn nguy cơ chệch hướng nếu thiếu sự điều tiết, đặc biệt đối với bộ phận đảng viên là cán bộ, công chức, viên chức - những chủ thể trực tiếp nắm giữ công quyền.

Tiến sĩ Hồ Sỹ Ngọc chỉ rõ hai vấn đề cốt lõi: Thứ nhất, rủi ro chuyển hóa "quyền lực chính trị" thành "địa vị kinh tế" (tư bản thân hữu). Thực chất, công quyền mang tính chất "hàng hóa đặc biệt", tuyệt đối không được phép trao đổi trên thị trường. Nếu không kiểm soát chặt chẽ, nguy cơ cán bộ, công chức, viên chức sử dụng ưu thế thông tin bất cân xứng và quyền hạn hành chính để tạo đặc quyền kinh doanh "sân sau" sẽ làm suy biến bản chất công vụ, biến tài sản công thành tài sản tư và xói mòn tính liêm chính.

Thứ hai, cần phân định rõ địa vị pháp lý và công năng kinh tế: Đảng viên ở khu vực tư là "chiến sĩ kinh tế", được khuyến khích tối đa hóa hiệu quả sản xuất, kinh doanh hợp pháp. Trong khi đó, đảng viên ở khu vực công (cán bộ, công chức, viên chức) mang sứ mệnh tối thượng là phục vụ lợi ích công cộng. Do đó, việc khuyến khích làm giàu đối với nhóm này phải gắn liền với năng suất lao động, sáng kiến chuyên môn, trí tuệ và sự gia tăng thu nhập minh bạch, tuyệt đối cấm hành vi trục lợi từ chức vụ.

Từ kinh nghiệm thực tiễn vận hành doanh nghiệp tư nhân với cương vị một đảng viên, ông Nguyễn Quang Huân, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Halcom Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân tư nhân Việt Nam, đã chỉ ra một trong những rủi ro lớn nhất là việc lợi dụng vị trí, quyền hạn, thông tin hoặc quan hệ công tác để tạo lợi thế kinh doanh không bình đẳng, tác động vào quá trình phân bổ nguồn lực công, thậm chí đứng tên hộ nhằm che giấu lợi ích thực tế.

Ông Nguyễn Quang Huân cho rằng, cần phân định rõ quyền tham gia kinh doanh theo từng vị trí, chức trách; minh bạch quyền sở hữu, lợi ích hưởng thụ thực tế và các quan hệ có nguy cơ xung đột lợi ích; đồng thời tăng cường kiểm tra độc lập, giám sát tài sản, thu nhập và xử lý nghiêm vi phạm.

* Thiết lập "hàng lang" bảo vệ liêm chính

Từ "được phép làm" đến "khuyến khích làm" là bước chuyển từ xác định giới hạn sang chủ động tạo điều kiện phát triển. Trong bối cảnh nền kinh tế hướng đến tăng trưởng dựa vào năng suất, khoa học, công nghệ và chất lượng nhân lực, khả năng tạo ra của cải của mỗi người là một nguồn lực phát triển. Việc khuyến khích đảng viên tham gia kinh doanh cũng mở rộng cách thể hiện vai trò tiên phong trong đời sống kinh tế. Trách nhiệm ấy hiện diện ở việc dám đầu tư vào lĩnh vực mới, nâng cao năng suất, tạo việc làm và tổ chức sản xuất có trách nhiệm. Người có năng lực cần được phát huy sở trường, đồng thời chứng minh phẩm chất đảng viên bằng sự liêm chính, tuân thủ pháp luật và đóng góp thực chất.

Để các lý luận trên trở thành động lực phát triển bền vững, Tiến sĩ Hồ Sỹ Ngọc đề xuất cần hoàn thiện hạ tầng pháp lý và thể chế thông qua ba nhóm giải pháp cụ thể: Một là, minh bạch hóa dòng tiền và kiểm toán tài sản thông qua thiết lập hệ thống kiểm soát thu nhập, tài sản số hóa với cơ chế bắt buộc giải trình nguồn gốc tài sản đối với cán bộ, công chức, viên chức và người thân liên đới. Hai là xây dựng bộ tiêu chí nhận diện "xung đột lợi ích", trong đó quy định rõ ràng các "vùng cấm" đầu tư, kinh doanh đối với cán bộ, công chức, viên chức trong phạm vi ngành, lĩnh vực mình trực tiếp quản lý. Ba là, thực thi pháp luật nghiêm minh, áp dụng các chế tài kinh tế và hình sự đủ sức răn đe đối với hành vi thao túng chính sách, tuồn thông tin nội bộ để vụ lợi, bảo đảm kỷ cương công vụ và giữ vững bản chất cách mạng của Đảng.

GS.TS. Mạc Quốc Anh, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bí thư Đảng ủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội (HANOISME). Ảnh: Bnews/vnanet.vn

GS.TS. Mạc Quốc Anh, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bí thư Đảng ủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội (HANOISME) khẳng định môi trường kinh doanh lành mạnh phải được xây dựng trên cơ sở pháp luật, năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động, chứ không dựa trên địa vị chính trị của chủ doanh nghiệp. "Một quy định mới chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi vừa tạo ra hành lang thuận lợi cho hoạt động đầu tư hợp pháp, vừa bảo đảm kỷ luật, kỷ cương, sự minh bạch và công bằng trong tiếp cận các nguồn lực. Theo tôi, chúng ta cần hướng tới xây dựng đội ngũ đảng viên làm kinh tế không chỉ giỏi tạo ra của cải mà còn có trách nhiệm đối với người lao động, cộng đồng và sự phát triển bền vững của đất nước", GS.TS. Mạc Quốc Anh nhấn mạnh.

Từ thực tiễn điều hành doanh nghiệp, ông Nguyễn Quang Huân cho rằng đảng viên là chủ doanh nghiệp không thể chỉ thực hiện trách nhiệm trong sinh hoạt Đảng, còn khi kinh doanh lại đặt lợi ích công ty lên trên hết. Những nguyên tắc về liêm chính, trách nhiệm xã hội cần được đưa vào chiến lược, văn hóa và hoạt động thường ngày của doanh nghiệp.

Cùng với đó, theo ông Nghuyễn Quang Huân, cần tạo ra cơ chế giám sát nhiều tầng. Kiểm soát nội bộ trong tổ chức đảng là cần thiết nhưng chưa đủ; phải kết hợp với kiểm soát tài sản, thu nhập, thanh tra công vụ, kiểm toán, quản lý thuế và các cơ sở dữ liệu về doanh nghiệp, cổ phần, quyền sở hữu hưởng lợi. Khi các dữ liệu này được liên thông, việc phát hiện quan hệ lợi ích bất thường sẽ không còn phụ thuộc chủ yếu vào kê khai tự giác.

Có thể khẳng định, từ "được phép làm" đến "khuyến khích làm" là bước chuyển từ xác định giới hạn sang chủ động tạo điều kiện phát triển. Giá trị của đổi mới tư duy phải được chứng minh bằng những doanh nghiệp hoạt động hiệu quả, việc làm bền vững và đời sống người lao động được cải thiện. Làm giàu chính đáng được khuyến khích cũng là để mỗi thành công cá nhân góp thêm nguồn lực cho sự phát triển đất nước trước những vận hội của kỷ nguyên mới.

Tác giả bài viết:

Quy định 224-QĐ/TW: Khơi thông nguồn lực phát triển - Bài 1: Bước đột phá trong tư duy lãnh đạo kinh tế

Quy định 224-QĐ/TW: Khơi thông nguồn lực phát triển - Bài 2: Không thể đánh đồng làm giàu chính đáng với trục lợi