Quy hoạch đô thị nghỉ dưỡng 1.900ha tại Quảng Ngãi: Giải bài toán đánh đổi giữa tăng trưởng và sức tải sinh thái

Với quy hoạch trải rộng 1.900 ha từ sông Trà Bồng lên tận đỉnh Núi Chúa và kỳ vọng đón 4,5 triệu du khách/năm, quần thể nghỉ dưỡng Thạch Bích đang mở ra cơ hội lớn cho kinh tế phía Tây Quảng Ngãi.

Kỳ vọng đánh thức 'vốn tự nhiên'

UBND xã Đông Trà Bồng (tỉnh Quảng Ngãi) đang phối hợp lấy ý kiến đối với hồ sơ Quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 Quần thể đô thị nghỉ dưỡng và du lịch sinh thái Thạch Bích - Núi Chúa.

Đây là một trong những đồ án quy hoạch có quy mô lớn nhất khu vực miền núi Quảng Ngãi, bao trùm diện tích khoảng 1.900 ha, trải dài trên địa bàn hai xã Đông Trà Bồng và Bình Minh.

Với độ chênh lệch địa hình cực lớn, từ vùng bình nguyên ven sông Trà Bồng (chỉ cao 7,5m) lên tới đỉnh Núi Chúa (cao 1.382m), không gian quy hoạch được chia thành 5 phân khu chức năng chuyên biệt.

Nổi bật trong đó là hệ thống cáp treo kết nối từ sông lên đỉnh núi, các khu đô thị sinh thái, chăm sóc sức khỏe, khoáng nóng Onsen, spa và vùng du lịch sinh thái cộng đồng.

Dưới góc độ kinh tế học phát triển, định hướng này đại diện cho nỗ lực chuyển dịch cơ cấu kinh tế của địa phương, hướng tới việc 'thương mại hóa' các tài sản tự nhiên (natural assets) vô giá như mỏ khoáng nóng Thạch Bích và cảnh quan rừng Núi Chúa. Với mục tiêu đón 2,5 triệu lượt khách/năm trong giai đoạn 2031-2035 và đạt 4,5 triệu lượt vào năm 2050, quy mô dân số và khách lưu trú quy đổi có thể lên tới 60.000 người.

Đồ án kỳ vọng sẽ tạo ra động lực tăng trưởng mới, đóng góp lớn vào ngân sách và giải quyết việc làm cho lao động địa phương.

Nhận diện các 'chi phí ngoại ứng' về môi trường

Tuy nhiên, lý thuyết Kinh tế Môi trường chỉ rõ: Mọi sự can thiệp quy mô lớn của con người vào hệ sinh thái nhạy cảm đều phát sinh các chi phí ngoại ứng (externalities). Nếu không được hạch toán đầy đủ trong bài toán Lợi ích - Chi phí, dự án rất dễ rơi vào bẫy 'tăng trưởng ảo, tổn thất thật'.

Thứ nhất, rủi ro sinh thái từ tuyến cáp treo và các công trình trên núi cao. Phân khu E được quy hoạch trên thân và đỉnh Núi Chúa (rộng khoảng 213 ha) đòi hỏi quá trình thi công móng trụ, san gạt trên địa hình có độ dốc lớn. Thảm thực vật rừng tại đây vốn đóng vai trò cung cấp dịch vụ hệ sinh thái phòng hộ (giữ đất, điều hòa nguồn nước, lưu trữ carbon). Việc can thiệp hạ tầng lên độ cao 1.382m không chỉ làm suy giảm cảnh quan tự nhiên, chia cắt sinh cảnh (habitat fragmentation) mà còn gia tăng nguy cơ sạt lở đất nghiêm trọng trong mùa mưa bão miền Trung.

Thứ hai, nguy cơ suy thoái mỏ khoáng nóng Thạch Bích. Được xác định là 'hạt nhân' của đồ án, nguồn khoáng nóng sẽ phải phục vụ một lượng khách khổng lồ. Nước khoáng nhiệt là loại tài nguyên có khả năng tái tạo chậm. Nếu quy mô khai thác vượt quá ngưỡng an toàn (sustainable yield), mỏ khoáng có thể bị sụt giảm áp lực, tụt nhiệt độ và ô nhiễm. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi giá trị sản xuất nước khoáng Thạch Bích hiện tại của doanh nghiệp trên địa bàn và làm mất đi lợi thế cạnh tranh cốt lõi của toàn khu vực.

Thứ ba, áp lực xả thải lên lưu vực sông Trà Bồng. Với 644 ha quy hoạch đô thị phức hợp ven sông và sức chứa lên tới 60.000 dân cư cùng du khách lưu trú, lượng nước thải sinh hoạt và chất thải rắn phát sinh mỗi ngày là một con số khổng lồ. Nếu hạ tầng xử lý môi trường không được đầu tư tương xứng và đạt chuẩn, sông Trà Bồng sẽ phải gánh chịu sức tải ô nhiễm lớn, đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái thủy sinh và sinh kế của cư dân vùng hạ lưu.

Nút thắt trong tham vấn cộng đồng và bài toán sinh kế

Một yếu tố đặc biệt quan trọng trong các dự án phát triển có tác động đến môi trường là sự đồng thuận của cộng đồng. Hiện tại, quá trình lấy ý kiến đang gặp vướng mắc về thời gian. Theo quy định pháp luật, thời gian tham vấn cộng đồng tối thiểu từ 20 đến 30 ngày. Tuy nhiên, văn bản của Sở Xây dựng lại yêu cầu xã tổng hợp báo cáo trong khoảng thời gian quá ngắn (trước 15/8/2026 trong khi xã mới triển khai từ 29/7). Sự cập rập này có thể làm giảm tính minh bạch và hiệu quả của quá trình tham vấn.

Bên cạnh đó, việc chuyển đổi 1.900 ha đất, bao gồm đất ở, đất nông - lâm nghiệp của đồng bào dân tộc và người dân bản địa đòi hỏi một chính sách tái định cư và chuyển đổi nghề nghiệp thỏa đáng. Sự chuyển dịch từ nông nghiệp sang dịch vụ du lịch không hề đơn giản. Nếu người dân mất tư liệu sản xuất mà không thể thích ứng với sinh kế mới, hệ lụy về đói nghèo và áp lực xâm hại tài nguyên rừng sẽ lập tức gia tăng.

Dòng sông Trà Bồng

Để đồ án Thạch Bích - Núi Chúa thực sự là điểm sáng về phát triển xanh và bền vững, cơ quan quản lý và các nhà đầu tư cần áp dụng đồng bộ các công cụ quản lý kinh tế môi trường hiện đại: Một là, thực hiện nghiêm túc Đánh giá Tác động Môi trường Chiến lược (SEAC), lượng hóa bằng tiền các giá trị dịch vụ hệ sinh thái (Natural Capital Accounting) trước khi quyết định mật độ xây dựng. Tuân thủ nguyên tắc giảm dần sự can thiệp hạ tầng khi độ cao địa hình tăng lên; Hai là, áp dụng chặt chẽ các công cụ kinh tế như Thuế tài nguyên, Phí dịch vụ môi trường rừng (PES). Yêu cầu các phân khu nghỉ dưỡng Onsen áp dụng công nghệ tuần hoàn nước và xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn cao nhất trước khi xả ra môi trường; Ba là, thiết lập Cơ chế Chia sẻ Lợi ích (Benefit-Sharing) giữa doanh nghiệp và cộng đồng, đảm bảo người dân bản địa được hưởng lợi trực tiếp từ sự phát triển du lịch thay vì bị gạt ra bên lề. Đồng thời, cần đảm bảo thời gian và hình thức tham vấn cộng đồng đủ minh bạch, trực quan để người dân thấu hiểu đầy đủ tác động của dự án đến sinh kế của mình.

Tăng trưởng kinh tế là mục tiêu chính đáng, nhưng không thể đánh đổi bằng sự toàn vẹn của hệ sinh thái. Thạch Bích - Núi Chúa có tiềm năng trở thành một biểu tượng của du lịch sinh thái đẳng cấp, nhưng chỉ khi bài toán 'sức tải môi trường' được giải quyết bằng tầm nhìn dài hạn và trách nhiệm xã hội cao nhất.