Hà Nội hoàn thiện cơ chế tài chính: Đánh thức nguồn lực không gian ngầm

Xung quanh nội dung này, phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với chuyên gia quy hoạch đô thị, Kiến trúc sư Trần Tuấn Anh (Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam).

Hoàn thiện cơ chế tài chính để đánh thức nguồn lực không gian ngầm. Ảnh minh hoạ

- Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về việc Hà Nội ban hành Nghị quyết số 65/2026/NQ-HĐND của HĐND thành phố quy định các khoản thu từ khai thác, sử dụng không gian ngầm?

- Đây là một quyết sách rất cần thiết và có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình phát triển đô thị của Hà Nội trong giai đoạn tới. Trong nhiều năm qua, không gian ngầm được nhìn nhận là nguồn tài nguyên quan trọng nhưng chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng. Trong khi đó, quỹ đất trên bề mặt ngày càng hạn chế, áp lực dân số, giao thông và hạ tầng kỹ thuật ngày càng gia tăng. Thực tế cho thấy, nhiều năm qua, thiếu bãi đỗ xe luôn là một trong những điểm nghẽn của giao thông đô thị Hà Nội. Tại các phường nội thành, đặc biệt là khu vực lõi đô thị lịch sử, việc tìm kiếm một vị trí đỗ xe không ít lần trở thành nỗi ám ảnh đối với người dân. Trong khi số lượng phương tiện không ngừng gia tăng, quỹ đất dành cho giao thông tĩnh lại phát triển chậm hơn rất nhiều. Không ít tuyến phố vẫn phải tận dụng lòng đường, vỉa hè làm nơi đỗ xe tạm thời. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị mà còn làm giảm năng lực lưu thông của hệ thống giao thông hiện hữu.

Việc ban hành cơ chế tài chính cụ thể đối với khai thác không gian ngầm không chỉ giúp Hà Nội có cơ sở quản lý minh bạch, đồng bộ mà còn tạo hành lang pháp lý rõ ràng để các doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư. Quan trọng hơn, Nghị quyết số 65/2026/NQ-HĐND của HĐND thành phố Hà Nội đã thể hiện tư duy quản trị đô thị hiện đại, coi không gian ngầm là một bộ phận hữu cơ của đô thị chứ không đơn thuần là phần diện tích bổ trợ cho các công trình trên mặt đất.

Đây cũng là bước chuẩn bị cần thiết để Hà Nội từng bước hình thành các tổ hợp ngầm đa chức năng, kết nối với hệ thống giao thông công cộng, đặc biệt là các tuyến đường sắt đô thị đang được triển khai.

- Nghị quyết quy định miễn hoặc giảm nghĩa vụ tài chính đối với nhiều loại công trình ngầm, đặc biệt là bãi đỗ xe và các công trình phục vụ công cộng. Theo ông, chính sách này có ý nghĩa gì?

- Một trong những nguyên nhân khiến không gian ngầm chưa phát triển mạnh trong thời gian qua là chi phí đầu tư thường tốn kém hơn từ 2-5 lần so với công trình trên mặt đất, chưa kể các chi phí khảo sát địa chất, chống thấm, vận hành và bảo trì… Khi Hà Nội quy định miễn tiền thuê đất đối với các công trình ngầm độc lập phục vụ bãi đỗ xe hoặc các mục đích công cộng không kinh doanh trong độ sâu từ 0-15m, đồng thời miễn hoàn toàn tiền thuê đất đối với phần không gian ngầm sâu hơn 15m, điều này sẽ giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư ban đầu.

Đối với các công trình có chức năng thương mại, dịch vụ, mức thu tiền thuê đất bằng 30% đơn giá thuê đất trên mặt đất cũng là mức tương đối hợp lý. Chính sách này vừa bảo đảm nguồn thu cho ngân sách, vừa tạo động lực để doanh nghiệp tham gia đầu tư, đây là sự cân bằng giữa lợi ích công và lợi ích của nhà đầu tư. Thành phố không chỉ hướng đến mục tiêu tăng thu ngân sách mà quan trọng hơn là khuyến khích hình thành hệ thống hạ tầng ngầm phục vụ phát triển đô thị lâu dài.

Đặc biệt, đây là xu hướng phổ biến tại nhiều đô thị lớn trên thế giới. Tại Tokyo, Seoul, Singapore hay Hong Kong… các trung tâm thương mại, tòa nhà văn phòng, khách sạn thường được kết nối trực tiếp với ga metro bằng các lối đi ngầm. Mô hình này giúp gia tăng giá trị bất động sản, nâng cao hiệu quả khai thác công trình và tạo thuận lợi cho người dân.

- Ông có thể phân tích rõ hơn về tác động của không gian ngầm đến thị trường bất động sản và quá trình phát triển đô thị của Hà Nội?

- Trước hết, Nghị quyết số 65/2026/NQ-HĐND của HĐND thành phố Hà Nội giúp tạo sự rõ ràng về chính sách. Trước đây, nhiều doanh nghiệp quan tâm đầu tư không gian ngầm nhưng còn băn khoăn về cơ chế tài chính, quyền khai thác và nghĩa vụ phải thực hiện. Khi các quy định được cụ thể hóa, rủi ro pháp lý sẽ giảm đáng kể.

Để khai thác hiệu quả nguồn lực không gian ngầm, thành phố Hà Nội cần có kế hoạch quy hoạch tổng thể đồng bộ với quy hoạch mặt đất. Ảnh PV

Thứ hai, chính sách này sẽ thúc đẩy phát triển các bãi đỗ xe ngầm, trung tâm thương mại ngầm, không gian dịch vụ ngầm và các công trình hạ tầng kỹ thuật. Đây đều là những lĩnh vực Hà Nội đang có nhu cầu rất lớn.

Đặc biệt, khi mạng lưới đường sắt đô thị được mở rộng trong tương lai, việc hình thành các tổ hợp phát triển đô thị theo mô hình TOD gắn với không gian ngầm sẽ mang lại hiệu quả rất cao. Không gian ngầm không chỉ giải quyết bài toán giao thông mà còn góp phần tạo thêm diện tích thương mại, dịch vụ và không gian công cộng cho người dân.

Xa hơn, việc khai thác hiệu quả không gian ngầm sẽ giúp giảm áp lực lên quỹ đất trên mặt đất, tăng diện tích cây xanh, quảng trường và các không gian mở, từ đó nâng cao chất lượng sống đô thị.

- Theo ông, Hà Nội cần làm gì để chính sách này phát huy hiệu quả trong thực tiễn?

- Chính sách tài chính chỉ là một trong những điều kiện cần. Để phát triển không gian ngầm một cách bài bản, Hà Nội cần xây dựng quy hoạch tổng thể không gian ngầm đồng bộ với quy hoạch đô thị trên mặt đất.

Thành phố cần sớm hoàn thiện cơ sở dữ liệu về địa chất, địa hình, hệ thống hạ tầng kỹ thuật ngầm hiện hữu để phục vụ công tác quy hoạch và cấp phép đầu tư. Đây là nền tảng rất quan trọng nhằm hạn chế xung đột giữa các công trình trong quá trình xây dựng và vận hành.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế lựa chọn nhà đầu tư có năng lực tài chính và kinh nghiệm, bởi các dự án ngầm thường có quy mô vốn lớn, thời gian thu hồi vốn dài và yêu cầu kỹ thuật rất cao. Một vấn đề khác là cần thúc đẩy liên kết giữa các dự án riêng lẻ để hình thành mạng lưới không gian ngầm liên thông thay vì phát triển manh mún. Nếu mỗi công trình được xây dựng độc lập sẽ rất khó tạo nên hiệu quả tổng thể cho đô thị.

Tuy nhiên, Hà Nội đã có bước khởi đầu quan trọng trong việc khai thác nguồn tài nguyên không gian ngầm. Nếu được triển khai đồng bộ cùng quy hoạch, hạ tầng giao thông công cộng và cơ chế thu hút đầu tư phù hợp, không gian ngầm sẽ trở thành động lực mới cho quá trình đô thị hóa của Thủ đô.