Quyền được lắng nghe và trách nhiệm của người lớn

Từ nhiều thập niên trước, trong lĩnh vực y sinh, nguyên tắc tôn trọng ý kiến và sự đồng thuận phù hợp với khả năng nhận thức của trẻ em đã được quan tâm, phát triển.

Khái niệm Child assent được sử dụng trong nghiên cứu y sinh và thực hành y tế, nhằm bảo đảm trẻ em không chỉ là đối tượng được người lớn quyết định thay mà còn được giải thích, lắng nghe và tôn trọng trong những vấn đề liên quan đến bản thân.

Năm 1989, Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em ra đời. Điều 12 của Công ước khẳng định trẻ em có quyền tự do bày tỏ quan điểm trong tất cả các vấn đề ảnh hưởng đến mình, và quan điểm của trẻ phải được coi trọng tương ứng với độ tuổi và mức độ trưởng thành. Việt Nam là quốc gia đầu tiên ở châu Á và thứ hai trên thế giới phê chuẩn Công ước này.

Tinh thần ấy đã được luật hóa trong Luật Trẻ em 2016. Điều 34 quy định trẻ em có quyền bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về các vấn đề liên quan đến mình; được các cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình và cá nhân lắng nghe, tiếp thu, phản hồi phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành.

Đáng chú ý, Điều 78 của luật này còn quy định việc tham gia của trẻ em phải được thực hiện trong môi trường an toàn, thân thiện, được cung cấp thông tin phù hợp và bảo đảm tính tự nguyện, chủ động, phù hợp với độ tuổi và sự phát triển của trẻ.

Như vậy, việc tham vấn trẻ em về những chính sách có ảnh hưởng đến các em, kể cả chính sách liên quan đến hiến mô, bộ phận cơ thể người, về nguyên tắc không phải là điều bất thường. Trái lại, đó là sự thể hiện quyền được tham gia, được lắng nghe của trẻ em mà pháp luật Việt Nam và các chuẩn mực quốc tế đều ghi nhận.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ việc hỏi ý kiến trẻ em về một chính sách với việc hỏi nguyện vọng hiến tạng của chính các em. Càng không thể đồng nhất việc trẻ em bày tỏ ý kiến với việc các em có quyền tự mình quyết định hiến tạng. Đây là những vấn đề khác nhau, chịu sự điều chỉnh của những quy định pháp luật và yêu cầu đạo đức khác nhau.

Cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng phản ứng của dư luận và các bậc phụ huynh là có cơ sở và đáng ghi nhận. Bởi một chủ trương nhân văn, phù hợp với nguyên tắc tôn trọng quyền trẻ em, không đương nhiên có nghĩa là mọi cách thức triển khai đều phù hợp.

Việc đưa những thuật ngữ y học khô khan, nặng nề vào phiếu hỏi đối với học sinh tiểu học, nếu thiếu các bước đệm truyền thông, thiếu sự giải thích phù hợp và sự đồng hành của phụ huynh, chuyên gia tâm lý học đường, có thể tạo ra những áp lực tâm lý không đáng có.

Ở đây, vấn đề không chỉ là trẻ em có quyền được hỏi ý kiến hay không, mà còn là hỏi về điều gì, hỏi để làm gì, hỏi như thế nào và sử dụng kết quả ra sao. Đặc biệt, phải bảo đảm trẻ hiểu nội dung câu hỏi ở mức độ phù hợp với lứa tuổi, được tự nguyện trả lời hoặc từ chối, không bị dẫn dắt hay đặt vào tình huống phải lựa chọn về những vấn đề vượt quá khả năng nhận thức của mình.

Những phản biện xã hội lúc này chính là cơ hội để cơ quan có trách nhiệm rà soát cách thức tham vấn, tiếp thu ý kiến và hoàn thiện chính sách một cách thấu tình, đạt lý. Bởi tôn trọng quyền trẻ em không chỉ là trao cho các em cơ hội được nói, mà còn là trách nhiệm của người lớn trong việc bảo đảm các em được lắng nghe, được thấu hiểu và được bảo vệ.