Để có thể 'học thật, thi thật, đánh giá thật'

"Đổi mới tư duy - chuyển biến mạnh mẽ - kết quả thực chất"

"Sau những lùm xùm trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 vừa qua, ngành GD ít nhiều mất uy tín, ảnh hưởng đến kỷ cương và uy tín của ngành", chính Bộ GD-ĐT đã nhìn nhận như vậy.

Ngày 27/8, kết luận tại Hội nghị tổng kết năm học 2025 - 2026, triển khai nhiệm vụ năm học 2026 - 2027, Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu kiên quyết chống bệnh thành tích, gian lận trong dạy và học. Hội nghị cũng quyết tâm đổi mới căn bản và triệt để với ngành GD, thống nhất cao phương châm của năm học 2026 - 2027 là "Đổi mới tư duy - chuyển biến mạnh mẽ - kết quả thực chất".

Phát biểu kết luận hội nghị, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh, bên cạnh những kết quả đạt được, ngành GD còn những thách thức, tồn tại, hạn chế. Trong đó, Thủ tướng cho biết, thượng tôn pháp luật phải đặt lên hàng đầu; những vi phạm, gian lận trong thi cử không thể nói chỉ là "bệnh thành tích", mà là ý thức chấp hành pháp luật, đặc biệt là của các thầy, cô giáo. Đây là vấn đề rất lớn của ngành, cần hết sức quan tâm.

Thủ tướng yêu cầu đổi mới thực chất từ bên trong ngành GD, từ quản trị nhà trường, đội ngũ nhà giáo đến nội dung, phương pháp dạy và học, thi, kiểm tra, đánh giá; tiếp tục lắng nghe ý kiến các chuyên gia, địa phương và đánh giá, đề xuất giải pháp đổi mới mạnh mẽ hơn nữa. Thủ tướng yêu cầu Bộ GD-ĐT chỉ đạo, hướng dẫn đổi mới thực chất quản trị nhà trường, nội dung, phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá; nâng cao chất lượng GD toàn diện; nghiêm túc chấn chỉnh bệnh thành tích, đặc biệt là phải khắc phục, không để xảy ra gian lận, tiêu cực. "Năm học mới 2026-2027 đặt ra yêu cầu rất cao là phải tạo đột phá, thay đổi thực chất trong GD-ĐT. Mục tiêu cuối cùng là người học tốt hơn, người thầy tốt hơn, nhà trường tốt hơn và nguồn nhân lực của đất nước tốt hơn", Thủ tướng nhấn mạnh.

Gian lận trong thi cử là vấn đề nhức nhối của ngành GD-ĐT. Chỉ thị 37/CT-TTg ngày 20/10/2026 của Thủ tướng về tăng cường phòng, chống (PC) gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong GD-ĐT là một trong những chỉ đạo cụ thể về vấn đề này. Trong đó yêu cầu chuyển mạnh từ tập trung phát hiện, xử lý vi phạm sang chủ động quản trị rủi ro, phòng ngừa từ sớm, từ xa; đồng thời phát hiện, xử lý nghiêm các vi phạm. Rà soát tổng thể, hoàn thiện các quy định, quy chế thi, hướng dẫn quy trình tổ chức thi, kiểm tra, đánh giá, tăng cường ứng dụng công nghệ và các biện pháp kỹ thuật để phòng ngừa, phát hiện, xử lý; đồng thời xem ý thức tuân thủ quy chế, pháp luật, trách nhiệm và liêm chính của mỗi tổ chức, cá nhân là yếu tố nền tảng, quan trọng nhất.

Bộ GD-ĐT đã hoàn thiện đề án thi tốt nghiệp THPT trên máy tính và tổ chức thi thử. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Yêu cầu 19.000 trường học cả nước phải "dạy thật, thi thật, kết quả thật"

Ngay sau đó, giữa tháng 9/2026, Bộ GD-ĐT ban hành Chương trình hành động về tăng cường kỷ cương; xây dựng (XD) văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động GD, triển khai từ năm học 2026-2027. Yêu cầu 19.000 trường học trên cả nước phải "dạy thật, thi thật, kết quả thật". Đặt ra chỉ tiêu đến năm 2030, tất cả cơ quan quản lý lẫn trường học phải XD và duy trì môi trường "dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật", phòng ngừa, phát hiện, xử lý nghiêm gian lận thi cử.

Đây là một trong các mục tiêu thuộc Chương trình hành động tăng cường kỷ cương, XD văn hóa trung thực, liêm chính trong nhà trường do Bộ GD-ĐT ban hành ngày 19/9.

Thông điệp "dạy thật, học thật, thi thật, kết quả thật" được Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhắc đến nhiều lần. Tại Hội nghị Giám đốc Sở GD-ĐT năm 2026, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn phát biểu cần trả lại chất lượng GD thực chất cho học sinh (HS), XD một hệ thống "học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật". Cần chấm dứt triệt để tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích và kết quả thi đua. Cần hình thành và GD tinh thần liêm chính học thuật cho HS ngay từ trên bục giảng, từ mầm non và các cấp học tiếp theo. Bộ trưởng nhấn mạnh, đây là quyết tâm mà với lòng tự trọng của những người làm GD, các nhà giáo trong toàn ngành phải cùng nhau phấn đấu, từng bước xóa bỏ những tiêu cực, gian lận trong thi cử... Chỉ có như vậy mới từng bước XD được một nền GD chất lượng, công bằng, trung thực.

Bộ trưởng Sơn cho biết: "Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 với những hiện tượng tiêu cực xảy ra, tất cả chúng ta đều rất buồn" và ưu tư: "Phải làm sao để kết quả kỳ thi có đủ độ tin cậy, độ phân hóa, bảo đảm tính thực chất, làm căn cứ để các cơ sở GD đại học (ĐH) xét tuyển. Nhưng quan trọng hơn, phải có kết quả thực chất để đánh giá chất lượng dạy học, GD trong toàn ngành".

Giữa tháng 9/2026, Bộ GD-ĐT ban hành Chương trình hành động về tăng cường kỷ cương; XD văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động GD, triển khai từ năm học 2026-2027. Yêu cầu 19.000 trường học cả nước phải "dạy thật, thi thật, kết quả thật". Đặt ra chỉ tiêu đến năm 2030, tất cả cơ quan quản lý lẫn trường học phải XD, duy trì môi trường "dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật", phòng ngừa, phát hiện, xử lý nghiêm gian lận thi cử. Từ đó nâng cao độ tin cậy về kết quả đánh giá, bằng cấp của hệ thống GD Việt Nam trong khu vực vào năm 2035.

Lần này, Chính phủ và Bộ GD-ĐT rất quyết liệt để có thể "học thật, thi thật", phấn đấu đến năm 2030 tất cả các trường phải "học thật, thi thật".

Chấn chỉnh bệnh thành tích, bảo đảm "học thật, thi thật, đánh giá thật"

Mới đây tại Hội nghị giáo dục đại học năm 2026, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn trăn trở khi TL sinh viên (SV) tốt nghiệp xuất sắc quá nhiều nhưng lại chưa đáp ứng được thị trường lao động. Thực tế đúng như vậy, cần xem lại chuẩn, quy mô đào tạo tại các trường ĐH. Quy mô đào tạo ĐH đang phình to, mất cân đối, nhiều trường đào tạo cử nhân "không nghề", tốt nghiệp xuất sắc nhưng xin việc quá khó. Bộ trưởng cũng yêu cầu tạm dừng việc tăng quy mô, thậm chí có thể phải giảm, để tập trung nâng cao chất lượng.

Hiện quy mô giáo dục ĐH ngày càng tăng với gần 2,8 triệu người học, trong đó gần 2,6 triệu SV ở bậc ĐH, tỉ lệ SV trên dân số 18-22 tuổi đạt trên 35%.

Ở cấp cao, ngày 20/10, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký ban hành Chỉ thị 37/CT-TTg về tăng cường PC gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong GD-ĐT, yêu cầu kiên quyết chấn chỉnh bệnh thành tích, bảo đảm "học thật, thi thật, đánh giá thật". Chỉ thị nêu rõ kết quả thi vẫn chưa phản ánh đúng thực chất chất lượng dạy và học; yêu cầu các trường không lấy riêng TL tốt nghiệp để khen thưởng. Yêu cầu đổi mới việc giao chỉ tiêu và đánh giá TĐ-KT theo hướng không tạo áp lực thành tích. Không lấy riêng tỉ lệ HS khá, giỏi, TL tốt nghiệp hoặc kết quả thi làm căn cứ xếp loại, khen thưởng tập thể, cá nhân.

Chỉ thị nghiêm cấm chỉ đạo, gây sức ép hoặc can thiệp trái quy định nhằm nâng điểm, nâng TL tốt nghiệp, làm sai lệch kết quả học tập, kết quả thi hoặc che giấu vi phạm để đạt thành tích. Qua chỉ thị này cho thấy những vấn đề được nêu lâu nay là có thật, phản ánh thực trạng "học giả, thi giả, kết quả giả”; trong khi tình trạng TĐ - KT của ngành có nhiều bất cập, lấy tỉ lệ HS khá, giỏi, TL tốt nghiệp làm căn cứ xếp loại, khen thưởng tập thể, cá nhân đã vô tình khuyến khích việc chạy theo thành tích.

Nhưng để học thật, thi thật không đơn giản, cần có biện pháp chính xác và cụ thể, vì thế ngày 20/10, Bộ GD-ĐT ban hành Thông tư sửa đổi, bổ sung về quy định đánh giá HS phổ thông (lớp 1-12). Theo đó, bắt buộc HS các lớp 5, 9, 12 thi cuối kỳ bằng đề chung của Sở GD-ĐT, thay vì theo từng trường như hiện nay.

Thực trạng này đến nay Bộ GD-ĐT mới nhận diện? Chính vì điểm ảo nên nhiều trường ĐH rất ngại xét tuyển qua học bạ. Chỉ thị này có thể góp phần chấm dứt chuyện "chạy marathon điểm" với HS cuối cấp.

Hy vọng lần này Bộ GD-ĐT "đã đánh trống thì đừng bỏ dùi", dũng cảm buộc các trường phải học thật, thi thật, để xem Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027 có đạt TL đỗ tiệm cận 100% hay không.

Kinh nghiệm từ phong trào "hai không"

Không phải đến bây giờ ngành GD-ĐT mới chống việc "học giả, thi giả, kết quả giả”. Từ năm 2006, thời GS Nguyễn Thiện Nhân làm Bộ trưởng Bộ GD-ĐT đã phát động phong trào "Hai không": Nói "không" với tiêu cực trong thi cử và nói không với bệnh thành tích trong giáo dục. Phong trào này ra đời sau vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT năm 2006 tại Trường THPT Phú Xuyên A (tỉnh Hà Tây cũ).

Với tinh thần "Hai không", ngay sau đó Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2007 được tổ chức rất nghiêm túc. Kết quả TL đỗ đợt 1 năm 2007 tụt xuống còn khoảng 66,7% (so với mức trên 90% của các năm trước đó), có những trường TL đỗ tốt nghiệp chỉ đạt vài phần trăm, đặc biệt ở các tỉnh miền núi. Đây cũng là lần đầu tiên trong lịch sử ghi nhận những trường THPT hay trung tâm giáo dục thường xuyên (TTGDTX) có 0% thí sinh đỗ tốt nghiệp. Các chuyên gia GD nhận xét rằng đây là kỳ thi phản ánh đúng thực trạng "học thật, thi thật", khi kỷ luật phòng thi được siết rất chặt, các vi phạm bị xử lý rất nghiêm.

Nhưng nghịch lý thay, đó lại là "cú sốc" lớn với xã hội, gia đình và thí sinh. Dưới áp lực xã hội, Bộ GD-ĐT buộc phải tổ chức thi lại đợt 2 cho 414.000 HS trượt tốt nghiệp đợt 1. Kỳ thi "kỳ lạ” này có kết quả đỗ tốt nghiệp như sau: Hệ THPT đạt 43,11%; hệ bổ túc, GDTX THPT đạt 29,57%.

Kết quả có nâng lên nhưng vẫn còn tinh thần "học thật, thi thật"!

Và đến các kỳ thi tốt nghiệp THPT tiếp theo năm 2008, 2009 có kết quả như sau: 2008 đạt ~76,0% (cũng thi 2 đợt; đợt 1 đạt ~66,6%); năm 2009 đạt ~83,8 (tính cả 2 đợt thi). Đến năm 2010, TL này đạt ~92,6%. Và bắt đầu từ đây, TL đỗ tốt nghiệp THPT hàng năm luôn tiệm cận 99 đến ~ 100%. Kỳ thi năm 2026, TL này được Bộ GD-ĐT công bố cũng tiệm cận 100%.

Những số liệu trên cho thấy phong trào "Hai không" thất bại ngay từ khi mới được phát động.

Kinh nghiệm phong trào "Hai không" rất thực tế, sinh động. Lần này, cả Bộ GD-ĐT và Chính phủ rất kiên quyết phải "học thật, thi thật, kết quả thật" bằng những chỉ đạo vô cùng quyết liệt và những biện pháp khả thi. Có thể hy vọng một cuộc thay đổi lớn của ngành GD-ĐT đang bắt đầu!