Rác thải điện tử - Phần 1: Đã… thành núi

Công nhân đang làm việc tại xưởng tái chế động cơ tại chợ Nhật Tảo ở trung tâm TPHCM. Ngoài Nhật Tảo, còn có các nơi như chợ cơ khí hay rã đồ điện tử như chợ Dân Sinh, chợ đồ cũ Dương Bá Trạc, khu “chợ trời” Phó Đức Chính hay đường Nguyễn Kiệm là những nơi tiêu thụ linh kiện điện tử tái chế. Ảnh: AP

Việt Nam được cho là đứng thứ hai thế giới về nhập khẩu rác điện tử trong năm 2025 với 420 triệu đô la, chỉ xếp sau Nhật Bản. Trong khi Nhật Bản sở hữu công nghệ xử lý rác thải điện tử tân tiến nhất thế giới và cũng có hạng trong xuất khẩu phế liệu điện tử thế giới thì ở Việt Nam, công nghệ xử lý cũ kỹ, khoảng 80-90% rác thải điện tử hiện đang về tay mạng lưới thu mua ve chai (đồng nát). Vậy mà, lượng rác thải điện tử theo trào lưu “đồ công nghệ giá rẻ” trên toàn cầu đang tiếp tục tăng… theo cấp số nhân.

Đơn giản nhưng không phải ai cũng kiên nhẫn

Sau Tết Nguyên đán 2026 vừa rồi, L.A. - thư ký của một hiệp hội doanh nghiệp - đổi công việc mới. Liền sau đó thì “cái túi Doraemon” của L.A. cũng biến mất. Đây là chiếc hộp thu gom pin cũ, hết sử dụng tại cơ quan của cô thư ký. Những thứ rác điện tử nặng ký hơn như dây sạc và bộ sạc điện thoại cũ, dây laptop hay các thứ khác, tiện tay thì L.A. giúp đem bỏ, hoặc không thì hướng dẫn mọi người nơi bỏ. “Không nên để chung với rác thải sinh hoạt”, cô luôn nhắc đồng nghiệp.

Tuần rồi, khi đi mua sắm đồ điện tử tại cửa hàng một chuỗi điện máy lớn nhất Việt Nam tại TPHCM, đồng nghiệp của cô sẵn tiện mang theo pin cũ, dây sạc hư… Nhân viên ở đây bán hàng mới, nhận mớ đồ cũ đó nhưng lại nói “sẽ quăng giùm” và nói hệ thống “không có thùng rác điện tử nào cả”. Anh này phải đòi lại “rác” và đem về.

Mà thực ra, chuỗi này từng phối hợp với tập đoàn hàng điện tử tiêu dùng của Hàn Quốc để thu gom pin đã sử dụng từ tháng 8-2023. Chiến dịch chỉ tiến hành “thần tốc” trong hai tháng và cả hai âm thầm khép lại chiến dịch sau khi tuyên bố thu gom thành công hơn 600 ký pin…

Trước đó nữa, tổ chức Việt Nam Tái Chế (VNTC) chính thức thông báo ngừng nhận thu gom tất cả các loại pin - gồm AA, AAA và ắc quy chì - từ cuối tháng 10-2021. Có hai lý do giải thích cho các động thái của VNTC.

Một là, EPR (trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) là cơ chế được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, có hiệu lực chính thức từ năm 2022. Cơ chế này ràng buộc nhà sản xuất và nhập khẩu pin phải có trách nhiệm thu hồi và tái chế sản phẩm của họ hoặc đóng góp tài chính cho Quỹ Bảo vệ môi trường. Hai là, việc tích trữ pin tiểu AA, AAA với số lượng lớn có thể gặp nguy cơ pin chảy nước, rò rỉ hóa chất hay chập mạch.

Hiện có nhiều điểm thu gom vẫn tồn tại và rất dễ tra ra qua Google, và hầu hết chỉ nhận pin, không nhận các loại khác như dây sạc, bộ sạc, bài chải điện… Để biết các nơi này có hoạt động hay không, thu nhận cái gì và với điều kiện gì, để không phải “mang đến lại mang về” thì không phải ai cũng đủ kiên nhẫn tìm kiếm. Và không phải ai cũng nhiệt thành và mẫn cán như cô thư ký L.A. hướng dẫn mọi người và đồng nghiệp xử lý rác thải điện tử như thế nào!

Rác đã thành núi…

Các báo cáo trong hai năm 2016-2017 của PGS.TS. Nguyễn Đức Quảng và các cộng sự thuộc Viện Khoa học và công nghệ môi trường, Đại học Bách khoa Hà Nội ước đoán lượng rác thải điện tử tại Việt Nam lên đến 100.000 tấn mỗi năm. Thời điểm đó, các nhà khoa học Việt Nam chỉ tập trung vào đồ điện gia dụng và thiết bị văn phòng lớn phổ biến phát sinh trực tiếp từ các hộ gia đình và khối văn phòng như ti vi, tủ lạnh, máy giặt, máy tính, máy in... Nghiên cứu này không bao gồm các loại rác thiết bị công nghiệp quy mô lớn, linh kiện nhỏ lẻ hoặc hàng điện tử nhập lậu chưa qua kiểm soát. Các nhà khoa học Việt Nam cũng dự báo lượng rác điện tử sẽ lên đến 250.000 tấn trong năm 2025(1).

Tuy nhiên, báo cáo The Global E-waste Monitor 2024 (Giám sát rác thải điện tử toàn cầu) do Viện Nghiên cứu và Đào tạo Liên hiệp quốc (UNITAR) và Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) công bố vào tháng 3-2024 cho thấy thực tế đáng lo ngại hơn(2). Báo cáo này đưa ra khái niệm bao quát và rộng hơn rằng “Rác điện tử bao gồm bất kỳ sản phẩm lỗi thời nào có sử dụng pin hoặc cắm điện”. Vì thế, lượng rác thải điện tử ở Việt Nam đạt 516.000 tấn trong năm 2022, tăng gấp đôi so với hai năm trước đó.

Báo cáo giải thích là do “sự bùng nổ của đồ điện tử giá rẻ” trên toàn cầu. Giá các loại điện thoại thông minh, dây sạc, tai nghe không dây, vape (thuốc lá điện tử), đồ chơi chạy pin, cho đến các tấm pin năng lượng mặt trời ngày càng rẻ đi theo thời gian.

(1) https://baochinhphu.vn/rac-dien-tu-va-noi-lo-tai-che-102229708.htm

(2) https://ewastemonitor.info/the-global-e-waste-monitor-2024/