Rào cản lớn nhất của ASEAN không còn là thuế quan

Trong nhiều năm, sức hấp dẫn kinh tế của ASEAN rất rõ ràng, đây là một thị trường tiêu dùng tăng trưởng nhanh, năng lực sản xuất đa dạng vùng vị trí địa lý chiến lược.

Các doanh nghiệp châu Âu vẫn tin tưởng vào triển vọng này. Khảo sát Tâm lý kinh doanh EU - ASEAN được công bố vào tháng 9/2026 cho thấy 73% số doanh nghiệp tham gia khảo sát nhận định ASEAN ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn đối với doanh thu toàn cầu của họ trong hai năm qua. Khoảng 61% cho rằng Đông Nam Á mang lại những cơ hội kinh tế tốt nhất trong 5 năm tới, trong khi 78% dự kiến tăng cường hoạt động thương mại và đầu tư tại khu vực. Còn trong số các doanh nghiệp đã điều chỉnh hoặc dự định điều chỉnh chuỗi cung ứng trước những bất ổn địa chính trị, 67% đang cân nhắc ASEAN, cao hơn gấp đôi tỷ lệ doanh nghiệp xem xét Nam Á.

Tuy nhiên, theo ông Chris Humphrey, Giám đốc điều hành Hội đồng Kinh doanh EU - ASEAN, chính cuộc khảo sát này cũng phơi bày điểm yếu tồn tại từ lâu của ASEAN. Tầm quan trọng của khu vực đối với doanh nghiệp đang tăng nhanh hơn tốc độ cải thiện các điều kiện thương mại và đầu tư.

NHỮNG RÀO CẢN PHI THUẾ QUAN

ASEAN đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc cắt giảm các loại thuế quan truyền thống. Nhưng doanh nghiệp nay lại phải đối mặt với những rào cản khác dưới nhiều hình thức khác, như tiêu chuẩn sản phẩm khác biệt, yêu cầu cấp phép, quy định về tỷ lệ nội địa hóa, hạn chế xuất nhập khẩu, thủ tục hải quan phức tạp và cách thức thực thi thiếu nhất quán.

Những vấn đề này là đặc biệt đáng lưu tâm bởi chuỗi cung ứng hiện đại không chỉ hoạt động trong phạm vi một quốc gia. Một doanh nghiệp có thể tìm nguồn cung linh kiện tại Malaysia, sản xuất tại Việt Nam, điều hành hoạt động trong khu vực từ Singapore, sau đó bán hàng tại Indonesia và Philippines.

Trong số các doanh nghiệp đã sử dụng chuỗi cung ứng trong khu vực, 67% cho rằng sự phức tạp trong quy định và việc thiếu các tiêu chuẩn thống nhất là những trở ngại lớn. Một tỷ lệ khác, 55%, đề cập đến các rào cản phi thuế quan, yêu cầu hải quan và tình trạng chậm trễ khi vận chuyển hàng hóa qua biên giới.

Thủ tục hải quan đã được cải thiện so với hai năm trước, nhưng chỉ 12% doanh nghiệp tham gia khảo sát có hoạt động vận chuyển hàng hóa trong ASEAN đánh giá các thủ tục này nhanh chóng và hiệu quả. Và khoảng 6% tin rằng các rào cản phi thuế quan đang giảm bớt.

Ông Chris Humphrey đặt ra câu hỏi: Vậy tại sao vấn đề này vẫn kéo dài? Một phần câu trả lời nằm ở chính cơ cấu của ASEAN. Các thỏa thuận hội nhập được đàm phán ở cấp khu vực, nhưng phần lớn lại do từng quốc gia triển khai. Chính phủ các nước vẫn chịu trách nhiệm về quy định, hải quan, chính sách công nghiệp và những ưu tiên kinh tế trong nước. Vì vậy, các cam kết ở cấp khu vực có thể được diễn giải khác nhau hoặc triển khai với tốc độ không đồng đều giữa các quốc gia.

Bên cạnh đó còn có vấn đề về lợi ích kinh tế và chính trị. Thuế quan là rào cản dễ nhận thấy, trong khi các biện pháp phi thuế quan phức tạp hơn. Tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu cấp phép hay quy định nội địa hóa có thể xuất phát từ những mục tiêu chính sách chính đáng. Nhưng khi tích tụ ở nhiều ngành và quốc gia, những quy định này có thể tạo ra phần lớn những trở ngại mà quá trình tự do hóa thuế quan vốn được kỳ vọng sẽ loại bỏ.

Lợi ích quốc gia và lợi ích khu vực cũng có thể đối chọi nhau, ông Humphrey nhận định. Các chính phủ muốn thúc đẩy hội nhập ASEAN, nhưng đồng thời cũng muốn thu hút đầu tư, tạo việc làm và phát triển sản xuất trong nước. Vì vậy, yêu cầu về tỷ lệ nội địa hóa, hạn chế quyền sở hữu và các biện pháp bảo hộ khác vẫn có sức hấp dẫn đối với từng quốc gia, ngay cả khi xét trên toàn khu vực, khiến ASEAN kém cạnh tranh hơn so với những khu vực khác trên thế giới.

Hệ quả là việc xuất hiện khoảng cách giữa tham vọng hội nhập của ASEAN và trải nghiệm thực tế của doanh nghiệp. Gần 3/4 số doanh nghiệp tham gia khảo sát của Hội đồng Kinh doanh EU - ASEAN cho rằng có quá nhiều rào cản khiến họ không thể sử dụng chuỗi cung ứng trong khu vực một cách hiệu quả. Với những doanh nghiệp chưa xây dựng chiến lược phù hợp với kế hoạch hội nhập kinh tế mới nhất của ASEAN, lý do phổ biến nhất được đưa ra là tiến trình hội nhập khu vực đơn giản là chưa đạt đủ tiến triển.

Nói cách khác, doanh nghiệp đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: Họ tin tưởng vào ASEAN, nhưng trên thực tế, họ vẫn chưa thể hoạt động tại đây như trong một thị trường thống nhất.

Ngoài ra, khung pháp luật và quy định đầy đủ là lý do được doanh nghiệp nhắc đến nhiều thứ hai khi quyết định mở rộng hoạt động tại ASEAN. Trong khi đó, sự khó lường của các quy định lại là thách thức lớn thứ hai đối với thương mại và đầu tư.

Khi dòng vốn có thể dịch chuyển giữa các thị trường, doanh nghiệp không chỉ quan tâm nơi nào có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất. Họ còn cân nhắc liệu các quy định có ổn định và dễ dự đoán hay không, hàng hóa có thể qua biên giới thuận lợi đến mức nào và ban lãnh đạo sẽ phải dành bao nhiêu thời gian để xử lý các hệ thống quy định khác nhau.

THỰC THI QUAN TRỌNG HƠN THAM VỌNG

Tất nhiên, ASEAN sẽ tiếp tục thu hút được đầu tư bất chấp những vấn đề này. Dù vậy, thu hút vốn mới chỉ là một phần của mục tiêu toàn diện.

Khảo sát cho thấy nhu cầu chưa được khai thác đối với việc mở rộng hoạt động trong khu vực vẫn rất lớn. Cụ thể, 83% số doanh nghiệp lưu ý rằng nếu các rào cản hiện nay được dỡ bỏ, công ty của họ sẽ thiết lập hoặc tăng cường sử dụng chuỗi cung ứng khu vực tại ASEAN. Do đó, cải cách quy định không chỉ đơn thuần là công việc hành chính nhằm tinh giản bộ máy. Đây còn là một chính sách kinh tế.

ASEAN không thiếu các khuôn khổ và kế hoạch hội nhập. Kế hoạch Chiến lược Cộng đồng Kinh tế ASEAN giai đoạn 2026 - 2030 đưa ra lộ trình tiếp theo cho tiến trình hội nhập, trong khi Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) mở ra cơ hội tăng cường tính thống nhất trong các lĩnh vực như thương mại điện tử, dữ liệu và thương mại số.

Việc triển khai Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA) được nâng cấp đã được đẩy sớm lên cuối năm 2026, thay vì tháng 6/2027.

Cuộc họp đặc biệt của các bộ trưởng kinh tế ASEAN tại Malaysia vào tháng 4/2025

Nguy cơ nằm ở chỗ các thỏa thuận liên tục được ký kết, nhưng doanh nghiệp lại không cảm nhận được những thay đổi tương ứng trong thực tế.

Những ưu tiên của doanh nghiệp rất cụ thể. Có tới 87% muốn các tiêu chuẩn và quy định được hài hòa hơn; 74% ưu tiên dỡ bỏ các hạn chế tiếp cận thị trường; 71% muốn loại bỏ các rào cản phi thuế quan; và 67% mong muốn đơn giản hóa, tự động hóa thủ tục hải quan.

Vì vậy, Giám đốc điều hành Hội đồng Kinh doanh EU - ASEAN Chris Humphrey gợi ý rằng ASEAN nên đánh giá giai đoạn hội nhập tiếp theo thông qua những kết quả thực chất, bao gồm tiêu chuẩn được điều chỉnh đồng bộ hơn, giảm các hoạt động kiểm định trùng lặp, thông quan nhanh hơn, tăng cường công nhận lẫn nhau đối với các yêu cầu và bảo đảm việc thực thi nhất quán hơn giữa các quốc gia thành viên.

Cộng đồng doanh nghiệp cũng cần có tiếng nói lớn hơn trong quá trình triển khai các cam kết. Chỉ 11% doanh nghiệp tham gia khảo sát đánh giá việc tham vấn khu vực tư nhân trong quá trình đàm phán DEFA là đầy đủ, trong khi 41% cho rằng hoạt động này chưa đáp ứng yêu cầu.

Những bất ổn toàn cầu đang tạo lợi thế cho ASEAN. Các doanh nghiệp muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng, tận dụng đà tăng trưởng của Đông Nam Á và giảm thiểu rủi ro khi tập trung hoạt động vào một số thị trường nhất định. ASEAN sở hữu nhiều lợi thế mà họ đang tìm kiếm, nhưng cơ hội không đồng nghĩa với thành công chắc chắn.

Dòng vốn đầu tư vẫn có thể tập trung vào một số ít thị trường có hệ thống quy định rõ ràng hơn. Các chuỗi cung ứng có thể được thiết kế xoay quanh từng quốc gia riêng lẻ thay vì toàn ASEAN. Dòng vốn cũng có thể chuyển sang những nơi khác nếu sự phức tạp trong hoạt động xuyên biên giới lớn hơn lợi ích mà quy mô thị trường khu vực mang lại.

ASEAN không cần thuyết phục doanh nghiệp rằng Đông Nam Á là một khu vực quan trọng. Bản thân các doanh nghiệp đã nhận thức rõ điều đó. Thách thức hiện nay là làm sao để ASEAN vận hành giống một thị trường kinh tế thống nhất, đúng như mục tiêu mà khu vực đã theo đuổi trong nhiều thập kỷ.