Sắc chàm giữ hồn rừng núi Trường Sơn

Nghệ nhân Cơ Tu dệt thổ cẩm. Ảnh: Alăng Ngước

Ở vùng núi cao phía Tây xứ Quảng, nơi tiếng suối reo hòa cùng tiếng chim A-riêu hót gọi bầy, người Cơ Tu từ bao đời nay vẫn ví tấm thổ cẩm (âng-bhoong, ang-đoóh) như tấm gương soi chiếu linh hồn của núi rừng và dân làng Trường Sơn thiêng liêng.

Khung dệt từ cây giang và sắc màu đất mẹ

Thổ cẩm Cơ Tu không bắt đầu từ khung gỗ cầu kỳ, mà bắt đầu từ những cây bông tự nhiên được A-mế trồng bên nương rẫy và cây giang (a-xir) ẩn mình trong rừng sâu. Người nghệ nhân Cơ Tu không dùng máy móc; họ rút sợi, quay bông bằng tay, rồi dệt bằng một bộ khung dệt lưng, đôi chân, đôi tay và dùng toàn bộ cơ thể trong tư thế ngồi bệt xuống sàn vô cùng độc đáo, đòi hỏi sức khỏe, sự cần mẫn và kỳ công.

Bên bếp lửa bập bùng của nhà sàn làng Pơrning (xã Tây Giang, thành phố Đà Nẵng), Già làng Cơlâu Nhấp nhẹ nhàng xoa thanh giang của bộ khung dệt đã bóng nước thời gian, chia sẻ:

"Để làm nên một khung dệt ưng ý, người đàn ông Cơ Tu phải vào rừng sâu tìm cây giang già mọc trên đỉnh núi cao. Cây phải thẳng, dẻo, không sâu mối để khi chuốt làm thanh đón, thanh đập chỉ dệt không bị cong vênh hay làm xước sợi. Chọn đúng cây giang thì tấm dệt mới thẳng, hoa văn mới đều, đẹp. Người Cơ Tu xưa còn xem mặt trăng để chọn ngày đi chặt giang, chặt nứa làm khung không bị mối mọt, thường là sau ngày 16 âm lịch".

Không chỉ tỉ mỉ ở khung dệt, nghệ thuật nhuộm màu tự nhiên của người Cơ Tu là một kho tàng tri thức dân gian vô giá. Tấm thổ cẩm là sự hòa sắc của 6 gam màu nguyên bản, mang trọn triết lý nhân sinh, với màu chủ đạo là đen, đỏ, trắng của hạt cườm.

Mỗi màu sắc đều mang ý nghĩa về quan niệm sống và tín ngưỡng văn hóa dân gian của người Cơ Tu nơi đây: màu đỏ được chiết nhuộm từ củ mài, dây huyết máu cây rừng, tượng trưng cho ngọn lửa ấm áp, sức mạnh và sự sống bất diệt. Màu vàng được chiết nhuộm từ củ nghệ, tượng trưng cho màu của đất mẹ màu mỡ, sự no ấm, bình yên.

Màu xanh và màu tím được chiết nhuộm từ lá cây và các loại quả rừng, đây là màu gửi gắm hy vọng và tấm lòng thủy chung sắt son. Màu đen (chàm thẫm) là màu nền chủ đạo từ ngâm bùn và lá chàm, đại diện cho sự huyền bí của đại ngàn và tính khiêm nhường. Màu trắng được tạo nên từ những hạt cườm trắng muốt, tượng trưng cho sự trong trắng, tinh khiết của tâm hồn người vùng cao... Đặc biệt kỹ thuật dệt cườm trực tiếp vào từng tuyến sợi chỉ/len ngay trên khung dệt - thay vì đính sau khi dệt - là nét độc đáo bậc nhất của người Cơ Tu từ xa xưa.

Phụ nữ Cơ Tu xã Tây Giang giới thiệu hoa văn cườm độc đáo, khắc họa không gian lễ hội truyền thống trên thổ cẩm. Ảnh: Alăng Ngước

Báu vật làng nghìn năm và sợi dây kết nối văn hóa

Trong đời sống cộng đồng, thổ cẩm không đơn thuần là trang phục hằng ngày mà là vật phẩm mang giá trị tâm linh thiêng liêng. Dưới bóng mái gươl sừng sững, nghệ nhân Bhling Thị Tư trầm ngâm: "Tấm a-duông, gơ-huul, a-doóh có dệt nhiều hạt cườm màu trắng và hoa văn núi rừng là tài sản lớn nhất của người phụ nữ Cơ Tu. Khi con gái lấy chồng, lễ vật không thể thiếu mang biếu nhà trai chính là những tấm thổ cẩm quý nhất - lời cam kết về sự khéo léo, nết na và lòng hiếu thảo".

Thổ cẩm còn được trân trọng treo trên bàn thờ, trang trí trong mái gươl làng, hay buộc lên cây nêu (đơ-đỏỏng) dịp lễ cưới. Tấm vải ấy đi theo trọn vòng đời người Cơ Tu: từ tấm địu con thơ lên nương rẫy, rạng rỡ trong ngày cưới hỏi, che ấm khi ốm đau, và cuối cùng làm tấm chăn phủ quan tài, che ấm linh hồn người đã khuất về với rừng thiêng.

Sắc chàm thổ cẩm gắn liền chặt chẽ với văn hóa giữ rừng. Người Cơ Tu giữ rừng để bảo vệ nguồn nguyên liệu dệt và lá nhuộm. Từ triết lý tôn trọng thiên nhiên ấy, điệu múa Tâng tung da dá - Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia - ra đời. Trong tiếng trống, chiêng ngân vang, những đôi nam nữ khoác áo thổ cẩm lấp lánh hạt cườm vươn tay lên trời, nhún nhảy tạ ơn Yàng và đất trời đã ban cho mùa màng bội thu, bình an.

Mạch nguồn nối tiếp đưa sắc chàm bay xa

Ngày nay, giữa làn sóng hiện đại hóa, tiếng thoi dệt Cơ Tu đang cất lên những giai điệu mới. Nhiều bạn trẻ trong làng đã trở về tìm lại niềm tự hào dưới mái gươl. Cô giáo trẻ Hốih Thị Bân chia sẻ: "Chúng em không chỉ học cách đếm cườm, đập thanh giang từ các bà, các mẹ, mà còn mong muốn phát triển thổ cẩm, dây thắt lưng nữ (Cơ-têêng) thành túi xách, ví, khăn quàng, cà vạt, trang phục ứng dụng... Để bất kỳ ai cầm sản phẩm trên tay cũng cảm nhận được hơi thở của rừng già và sắc chàm Cơ Tu".

Đồng hành với khát vọng ấy, ông Nguyễn Anh Tuấn - Phó Chủ tịch UBND xã Tây Giang nhấn mạnh định hướng của địa phương theo Nghị quyết số 16/NQ-ĐU về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2030, định hướng đến 2035: "Chính quyền xác định thổ cẩm và điệu múa Tâng tung da dá là "linh hồn" văn hóa địa phương. Chúng tôi đang tích cực mở các lớp truyền dạy nghề dệt cho thế hệ trẻ, đưa thổ cẩm vào tour du lịch cộng đồng và hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp. Giữ được nghề dệt chính là giữ được rừng, giữ được bản sắc và mở ra hướng đi kinh tế bền vững cho bà con".

Mặt trời khuất dần sau dãy Trường Sơn. Trong không gian linh thiêng của mái gươl, bóng dáng các thiếu nữ Cơ Tu khoác tấm thổ cẩm dệt cườm vẫn uyển chuyển theo điệu Tâng tung da dá. Những hạt cườm trắng lấp lánh phản chiếu ánh lửa như những vì sao đêm, giữ cho hồn rừng Cơ Tu mãi mãi xanh tươi.