'Sắc quê' trong bóng cọ trung du

Còn nhắc đến Phú Thọ, vùng đất Tổ của dân tộc, người ta lại nghĩ đến những đồi cọ nối tiếp những nương chè xanh ngút ngàn, đến những con đường đất đỏ quanh co dưới tán cọ, đến màn sương bảng lảng phủ lên các triền đồi mỗi sớm mai và ánh nắng vàng dịu nhẹ len qua những tán lá xanh hình rẻ quạt. Đó không chỉ là phong cảnh, mà là một miền ký ức văn hóa đã bồi đắp nên tâm hồn bao thế hệ người con vùng trung du.

1. Với loạt tranh Sắc quê 12, họa sĩ Quỳnh Thơm không chỉ trở về quê hương bằng những cảm xúc như của một người con xa xứ, mà còn trở về bằng hội họa, bằng ký ức và bằng những rung động chân thành nhất của trái tim.

Nếu 11 triển lãm trước là hành trình đi tìm vẻ đẹp của làng quê Bắc Bộ qua ao quê, hồ nước, rặng xoan tím, cánh đồng hoa cải, con đường làng hay những cơn mưa xuân bảng lảng, thì lần này, hành trình ấy đã đi đến một miền đất cụ thể hơn, sâu hơn và riêng hơn. Quê hương trong tranh không còn là một khái niệm rộng lớn, mà đã hiện lên với tên gọi của chính nó, vùng trung du Phú Thọ, miền đất rừng cọ, đồi chè.

Họa sĩ Quỳnh Thơm

Có lẽ chính bởi vậy mà bước vào triển lãm, người xem dễ dàng nhận ra một sự chuyển biến đáng kể trong ngôn ngữ hội họa của Quỳnh Thơm. Cây cọ không còn xuất hiện như một chi tiết điểm xuyết cho phong cảnh, mà trở thành hình tượng trung tâm của toàn bộ triển lãm. Hàng cọ, rừng cọ, bóng cọ, lá cọ, thân cọ… hiện diện với nhiều sắc thái khác nhau, khi đứng lặng trong màn sương sớm, khi đón ánh bình minh đầu ngày, khi soi bóng xuống mặt nước, lúc lại nghiêng mình trong cơn mưa bụi hay bừng sáng dưới nắng vàng của buổi chiều trung du.

Đó không phải là sự lặp lại đơn điệu của một đề tài, mà là sự khám phá nhiều tầng cảm xúc từ cùng một biểu tượng. Bởi với Quỳnh Thơm, cây cọ không chỉ là một loài cây đặc trưng của quê hương. Nó là ký ức tuổi thơ, là bóng mát của những con đường đến lớp, là mái nhà bình dị, là tiếng gió lao xao trên đồi, là hương đất sau cơn mưa, là nhịp sống hiền hòa của biết bao thế hệ người Phú Thọ. Chính vì thế, khi cây cọ bước vào hội họa, nó đã vượt khỏi hình hài của một đối tượng thiên nhiên để trở thành một biểu tượng văn hóa của vùng đất ấy.

Điều đáng quý trong loạt tranh này là Quỳnh Thơm không tìm đến vẻ đẹp hùng vĩ hay những thắng cảnh nổi tiếng của vùng đất Tổ. Anh cũng không chọn những di tích linh thiêng hay những lễ hội đông vui vốn đã trở thành hình ảnh quen thuộc của Phú Thọ. Điều níu giữ trái tim người họa sĩ lại chính là những điều bình dị nhất: Một triền đồi cọ trong nắng sớm, một khoảng mặt nước lặng yên, một con đường đất dẫn về xóm nhỏ, vài mái nhà khuất sau hàng cây, bóng người nông dân trên cánh đồng hay những chú trâu thong thả gặm cỏ giữa chiều yên tĩnh. Chính những hình ảnh tưởng như rất bình thường ấy lại chứa đựng một sức gợi bền bỉ, bởi đó là vẻ đẹp của cuộc sống được nhìn bằng tình yêu và lòng biết ơn.

2. Ở phương diện tạo hình, Sắc quê 12 cũng đánh dấu một bước tiến trong tư duy hội họa của Quỳnh Thơm. Ngôn ngữ tạo hình được giản lược nhiều hơn, cô đọng hơn và giàu tính khái quát hơn. Những thân cọ cao mảnh được dựng lên bằng vài nét cọ dứt khoát, những tán lá chỉ còn là các mảng màu lớn nhưng vẫn giữ nguyên thần thái đặc trưng của loài cây vùng trung du. Người họa sĩ không còn miêu tả chi tiết mà chỉ giữ lại những dấu hiệu tạo hình quan trọng nhất. Chính sự tiết chế ấy khiến hình tượng cây cọ trở nên mạnh mẽ và giàu sức biểu cảm.

“Chiều Trung du” (acrylic, 80x60cm) của Quỳnh Thơm

Trong nhiều bức tranh, những hàng cọ vươn thẳng lên bầu trời như những cột trụ nâng đỡ không gian. Bố cục vì thế cũng chuyển từ chiều ngang quen thuộc của đồng ruộng sang chiều đứng của những thân cây thanh thoát. Nhịp điệu ấy làm cho tranh vừa có sự khoáng đạt của thiên nhiên, vừa có cảm giác trang nghiêm, bền vững như chính sức sống của vùng đất trung du qua bao thế hệ.

Một trong những thành công nổi bật của triển lãm nằm ở cách Quỳnh Thơm xử lý ánh sáng và màu sắc. Có cảm giác anh không chỉ vẽ rừng cọ mà còn vẽ ánh sáng đang đi qua rừng cọ. Ánh sáng ấy khi là màn sương trắng đục của buổi tinh mơ, khi là nắng vàng rực rỡ phủ lên lá cọ non, khi là hơi nước bảng lảng sau cơn mưa hay những tia sáng cuối ngày còn vương trên mặt ruộng. Bảng màu được tiết chế với những màu xanh ô-liu, xanh rêu, ghi tím, vàng chanh, nâu đất và xám mờ sương, tạo nên một không gian rất riêng của vùng trung du. Những điểm vàng nhỏ xuất hiện trên bẹ cọ, trên mặt nước hay trên lối đi như những nhịp sáng làm bừng lên toàn bộ mặt tranh, khiến thiên nhiên dường như đang tự lung linh từ trong sâu thẳm của vùng bán sơn địa này.

Đó cũng là lúc người xem nhận ra rằng điều Quỳnh Thơm theo đuổi không phải là sự mô tả phong cảnh, mà là sự lưu giữ bầu không khí của quê hương. Anh vẽ cái mát lành của bóng cọ, cái ẩm mềm của màn sương, sự dịu dàng của cơn mưa bụi, hương thơm của đất mới và cả sự bình yên rất khó gọi thành tên của một miền quê đã nuôi lớn tâm hồn mình. Hội họa ở đây trở thành nơi ký ức và cảm xúc gặp nhau, nơi thiên nhiên được chuyển hóa thành ngôn ngữ của tình yêu quê hương.

Có lẽ vì vậy mà xem tranh Quỳnh Thơm, người ta dễ nhớ đến những câu thơ đã đi cùng bài hát tuổi thơ của biết bao người:

"Hương rừng thơm đồi vắng, nước dưới khe thầm thì

Cọ xòe ô che nắng, râm mát đường em đi…"

Những câu thơ ấy không chỉ gợi lại một miền ký ức mà còn giúp người xem hiểu hơn vì sao cây cọ hiện diện nhiều đến vậy trong triển lãm này. Bởi trong tâm thức của người Phú Thọ, cây cọ chưa bao giờ chỉ là một loài cây. Nó là bóng mát của tuổi thơ, là mái nhà của ký ức, là dấu hiệu nhận biết quê hương và cũng là biểu tượng của một nền văn hóa trung du đã bền bỉ tồn tại qua thời gian.

“Lối về” (acrylic, 60x80cm) của Quỳnh Thơm

3. Nhìn từ toàn bộ hành trình Sắc quê, triển lãm lần thứ mười hai giống như một sự trở về đầy ý nghĩa. Sau nhiều năm miệt mài đi tìm vẻ đẹp của làng quê Bắc Bộ, Quỳnh Thơm đã trở về điểm khởi đầu của chính mình, nơi đã hình thành nên cảm quan thẩm mỹ, nuôi dưỡng tâm hồn và tạo nên dấu ấn nghệ thuật của anh. Sự trở về ấy không mang dáng vẻ hoài niệm, mà là một cuộc đối thoại lặng lẽ giữa người nghệ sĩ và quê hương. Trong cuộc đối thoại ấy, mỗi thân cọ, mỗi triền đồi, mỗi khoảng sương và mỗi vệt nắng đều mang theo tiếng nói của ký ức, của tình yêu và của lòng tri ân.

Sắc quê 12 - Sắc quê trong bóng cọ vì thế không chỉ là một triển lãm phong cảnh. Đó là một bản tình ca dành cho vùng đất Tổ, là chân dung hội họa về miền trung du Phú Thọ được viết bằng màu sắc, ánh sáng và cảm xúc. Qua những bức tranh dung dị mà tinh tế ấy, Quỳnh Thơm một lần nữa khẳng định con đường nghệ thuật mà anh đã bền bỉ theo đuổi suốt nhiều năm: Trở thành một họa sĩ của "chân quê", nơi vẻ đẹp của quê hương không được tìm thấy trong những điều lớn lao, mà trong chính những gì bình dị nhất của đất, của cây, của ánh sáng và của ký ức. Và cũng chính từ sự bình dị ấy, hội họa của anh đã chạm đến những giá trị bền vững hơn, giá trị của bản sắc văn hóa, của tình yêu quê hương và của niềm tin rằng mỗi miền đất đều có một linh hồn riêng:

"Khi ta ở chỉ là nơi đất ở

Khi ta đi đất bỗng hóa tâm hồn"

(Chế Lan Viên)

Mà chỉ những người thực sự yêu nó mới có thể cất thành tiếng nói của nghệ thuật. Bởi những gì anh đang làm không còn chỉ là vẽ phong cảnh quê hương. Anh đang chuyển hóa một không gian địa lý cụ thể thành một không gian thẩm mỹ, nơi cây cọ, đồi chè, sương sớm, nắng vàng và những con đường đất không chỉ hiện diện như những hình ảnh quen thuộc, mà trở thành ngôn ngữ tạo hình mang bản sắc riêng của vùng trung du Phú Thọ quê anh.