Sách ngoại văn: Mở rộng không gian đa chiều cho văn hóa đọc trong kỷ nguyên số

Không còn bó hẹp trong việc chờ đợi bản dịch tiếng Việt, một bộ phận độc giả trẻ, với khả năng ngoại ngữ được cải thiện vượt bậc, đã chủ động tìm đến nguyên tác. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Trong nhịp chuyển mình nhiều biến động của thị trường xuất bản Việt Nam, sách ngoại văn đang dần nổi lên như một làn sóng mới. Không chỉ đơn thuần là lựa chọn ngôn ngữ, xu hướng này phản chiếu sự dịch chuyển tinh tế trong thói quen tiếp nhận tri thức, khi người đọc ngày càng chủ động bước ra khỏi “vùng an toàn” của tiếng mẹ đẻ để chạm tới những nguồn tư liệu nguyên bản.

Dòng chảy sách ngoại văn cho thấy tinh thần hội nhập quốc tế về văn hóa ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao tiềm lực, vị thế, uy tín, sức mạnh mềm của quốc gia, tiếp thu chọn lọc thành tựu văn minh nhân loại, đúng như tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa và Nghị quyết số 59-NQ/TW, của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới.

Vươn tới ngọn núi cao của trí thức

Theo báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành, lượng sách ngoại văn nhập khẩu vào Việt Nam tăng 101% trong năm 2025. Con số này không chỉ phản ánh một thị trường ngách đang lớn dần mà còn cho thấy sự dịch chuyển trong tâm lý tiếp nhận của công chúng. Không còn bó hẹp trong việc chờ đợi bản dịch tiếng Việt, một bộ phận độc giả trẻ, với khả năng ngoại ngữ được cải thiện vượt bậc, đã chủ động tìm đến nguyên tác.

Nhà văn Đức Anh, đại diện Nhà sách quốc tế InBook, nhận định rằng sự phát triển này xuất phát từ thực tế.

“Trong thời đại mà thế giới biến động nhanh chóng, nhu cầu cập nhật tri thức và kỹ năng của người Việt trở nên cấp thiết. Đợi một cuốn sách mua bản quyền, dịch thuật lâu, trong khi nhu cầu đang vừa nhiều vừa đa dạng thì sách ngoại văn trở thành lựa chọn của nhiều độc giả Việt có ngoại ngữ,” nhà văn Đức Anh nói.

Sách ngoại văn là một dòng chảy âm thầm mà mạnh mẽ của văn hóa đọc. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Đáng chú ý, động lực đọc của nhóm độc giả 25-33 tuổi không chỉ dừng ở việc thu thập thông tin. Họ sẵn sàng chi từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng cho một lần mua sách văn học, triết học, những dòng sách vốn được cho là "khó bán." Khảo sát tại InBook cho thấy, bên cạnh sách kỹ năng, những tác phẩm kinh điển của Dostoevsky, George Eliot hay các cuốn đạt giải Goncourt, Booker luôn nằm trong top bán chạy. Điều này chứng tỏ nhu cầu không chỉ là "đọc để biết" mà là "đọc để hiểu sâu," để trải nghiệm trọn vẹn tinh thần tác phẩm và văn phong tác giả - điều mà sách dịch, dù tốt đến đâu, cũng khó lòng tái hiện hoàn hảo.

Cùng quan điểm đó, bà Hoàng Thanh Vân (Giám đốc Andrew Nurnberg Associates Hà Nội, đơn vị đại diện bản quyền sách quốc tế tại Việt Nam) cho rằng nền tảng văn hóa và tri thức của độc giả Việt Nam đang được nâng lên, kéo theo nhu cầu tìm kiếm những nội dung sâu hơn và mang tính hệ thống hơn.

“Nếu như một thập kỷ trước, chúng ta chỉ dừng lại ở các dòng sách 'how-to' đơn giản, thì nay độc giả đang vươn tới những 'ngọn núi cao' của tri thức nhân loại," bà Vân nhận định.

Bà Hoàng Thanh Vân, Giám đốc Andrew Nurnberg Associates Hà Nội, đơn vị đại diện bản quyền sách quốc tế tại Việt Nam (trái). (Ảnh: PV/Vietnam+)

Các chủ đề khó như Địa chính trị, Tâm lý học xã hội học, hay các tiểu thuyết dày hàng nghìn trang không còn là rào cản. Sự "nhạy bén" của thị trường Việt Nam thể hiện ở tốc độ cập nhật: ngay khi một tác phẩm đoạt giải thưởng lớn hoặc gây tranh luận tại phương Tây, các đề nghị mua bản quyền từ Việt Nam đã lập tức xuất hiện.

Một hệ quả tích cực: Khi năng lực đọc sâu của độc giả tăng lên, thị trường xuất bản buộc phải tái thiết lại quy trình. Các Nhà xuất bản quốc tế bắt đầu coi Việt Nam là một "điểm đến ưu tiên" trong khu vực Đông Nam Á cho các dòng sách học thuật và tinh hoa, thay vì chỉ là nơi tiêu thụ các đầu sách đại chúng.

Ở góc nhìn của người làm dịch thuật, dịch giả Thảo Minh (“Nước Mỹ chuyện chưa kể”) cho rằng một trong những nguyên nhân quan trọng thúc đẩy xu hướng đọc sách ngoại văn chính là sự cải thiện rõ rệt về năng lực ngoại ngữ của độc giả Việt Nam, đặc biệt là người trẻ.

Khi khả năng sử dụng ngoại ngữ ngày càng tốt hơn, một bộ phận độc giả không còn phụ thuộc hoàn toàn vào bản dịch, mà chủ động tiếp cận trực tiếp với nguồn sách nước ngoài. Đây là một thay đổi quan trọng, bởi việc đọc sách ở ngôn ngữ gốc giúp người đọc tiếp cận trực tiếp với tư duy của tác giả, hạn chế những sai lệch trong quá trình chuyển ngữ.

Dịch giả Thảo Minh cho rằng rào cản về ngôn ngữ và logic phương Tây thực chất là một "bài tập thể dục" tuyệt vời cho tư duy. Khi độc giả đủ kiên trì để vượt qua những chương sách đầu tiên, tốc độ đọc và khả năng thẩm thấu sẽ cải thiện theo cấp số nhân.

Dịch giả Thảo Minh (phải) đã chuyển ngữ nhiều đầu sách về địa chính trị thế giới. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Theo dịch giả Thảo Minh, trạng thái đọc lý tưởng nhất là khi người đọc tiếp cận trực tiếp với tác giả thông qua cuốn sách, không qua trung gian của bản dịch. Bởi dù bản dịch có chất lượng tốt đến đâu, vẫn có khả năng không truyền tải hết được tinh thần của tác phẩm gốc. Trong một số trường hợp, bản dịch chưa chính xác thậm chí có thể làm thay đổi ý nghĩa của tác phẩm, ảnh hưởng đến trải nghiệm đọc.

Không chỉ dừng lại ở trải nghiệm đọc, sách ngoại văn còn mở ra những vùng tri thức mà thị trường xuất bản trong nước chưa thể đáp ứng.

Theo dịch giả Thảo Minh, các nhà xuất bản thường ưu tiên những cuốn sách có khả năng thương mại hóa cao, tức là những chủ đề dễ bán và có lượng độc giả lớn. Tuy nhiên, có nhiều lĩnh vực chuyên sâu hoặc mang tính "ngách" tuy hấp dẫn nhưng khó có bản dịch vì lượng độc giả hạn chế. Trong trường hợp này, độc giả quan tâm chỉ có thể tìm đến sách ngoại văn để tiếp cận những tri thức chuyên biệt.

Mở rộng không gian văn hóa đọc

Từ thực tế xu hướng của sách ngoại văn trong văn hóa đọc ở Việt Nam, nhiều người có thể đặt ra câu hỏi liệu xu hướng này đang tạo ra sự cạnh tranh với sách tiếng Việt?

Theo bà Hoàng Thanh Vân, sự phát triển của sách ngoại văn không phải là dấu hiệu cạnh tranh, mà là một bước trưởng thành của văn hóa đọc trong nước. Trước hết, thị trường đọc sách của Việt Nam vẫn còn rất nhiều dư địa để phát triển. Nếu xét về tổng thể, số lượng người đọc sách thực sự vẫn còn khá thấp so với quy mô dân số.

"Việc số lượng người đọc sách ngoại văn tăng lên, theo tôi, lại là dấu hiệu cho thấy nền tảng đọc sách của chúng ta đang tốt lên. Để có nhiều người đọc sách ngoại văn hơn, trước hết phải có một nền tảng người đọc sách nói chung ngày càng mở rộng, bao gồm cả sách tiếng Việt, sách nền tảng, sách văn hóa và kiến thức phổ thông," bà Hoàng Thanh Vân nêu quan điểm.

Nhiều độc giả mong muốn tiếp cận nội dung gốc. Đó là lý do họ tìm đến các hiệu sách ngoại văn. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Chuyên gia này cũng cho rằng, việc gia tăng sách ngoại văn còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của các tác giả trong nước, thay vì làm suy giảm vị thế của họ.

Khi lượng sách ngoại văn tăng lên, các tác giả Việt Nam và sách của tác giả trong nước cũng được chú ý nhiều hơn. Bởi vì góc nhìn của các tác giả nước ngoài thường phù hợp với bối cảnh xã hội của họ, trong khi xã hội Việt Nam có những đặc điểm văn hóa, tâm lý và lịch sử riêng. Chính sự khác biệt này tạo ra nhu cầu tìm kiếm những góc nhìn bản địa để đối chiếu.

"Ban đầu, khi tiếp xúc với sách phương Tây, có thể sẽ xuất hiện tâm lý sính ngoại, thậm chí có người cho rằng sách Việt Nam chưa bằng sách nước ngoài nhưng khi đọc sâu hơn, người đọc sẽ nhận ra nhu cầu so sánh và tìm lại những giá trị của chính mình. Bản thân tôi, sau khi làm việc với thị trường quốc tế nhiều hơn, lại càng nhìn rõ hơn những giá trị của văn hóa và tư duy của người Việt Nam," bà Hoàng Thanh Vân nói.

Nhà văn Đức Anh là đại diện nhà sách quốc tế InBook. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Nhà văn Đức Anh cũng cho rằng sách ngoại văn và sách tiếng Việt không cạnh tranh, mà cùng nhau nâng cao nền tảng văn hóa và tri thức chung của xã hội.

“Khi nhìn thấy thế giới, chúng ta sẽ có nhu cầu quay trở lại tìm hiểu bản thân mình. Nó giống như một đứa trẻ hiểu bản thân thông qua việc quan sát những người xung quanh. Khi nhìn ra thế giới, chúng ta bắt đầu quay lại đào sâu vào cái gốc của mình,” nhà văn Đức Anh chia sẻ.

Chia sẻ với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, nhà văn Đức Anh bày tỏ kỳ vọng trong tương lai, mỗi cá nhân và đơn vị sẽ cùng đóng góp để xây dựng một "giọng nói" riêng cho văn hóa Việt Nam - một tiếng nói vừa có sự thấu hiểu thế giới, vừa giữ được bản sắc riêng. Theo anh, cộng đồng độc giả nước ngoài đã sinh sống tại Việt Nam trong nhiều năm có thể đóng vai trò như những cầu nối quan trọng, tạo bước đệm để văn hóa Việt Nam từng bước được giới thiệu rộng rãi hơn ra thế giới./.