Sai lầm khi uống vitamin và thực phẩm chức năng khiến gan âm thầm tổn thương

Gan là cơ quan trung tâm trong quá trình chuyển hóa và thải trừ các chất đưa vào cơ thể. Hầu hết vitamin, thực phẩm chức năng, thảo dược hay thuốc đều phải được gan xử lý trước khi phát huy tác dụng hoặc được đào thải ra ngoài.

Vì vậy, khi nhiều người có thói quen sử dụng cùng lúc nhiều sản phẩm như viên đa vitamin, collagen, thuốc hỗ trợ giảm cân, viên tăng cơ, sản phẩm cải thiện giấc ngủ hay các loại "bổ gan", gan sẽ phải liên tục chuyển hóa hàng loạt hoạt chất khác nhau. Nếu tình trạng này kéo dài, các tế bào gan có thể bị tổn thương, men gan tăng bất thường, lâu dần làm tăng nguy cơ viêm gan, xơ gan, thậm chí suy gan. Trong y khoa, đây được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI).

Gan có thể bị quá tải khi phải chuyển hóa quá nhiều vitamin và thực phẩm chức năng cùng lúc. Ảnh minh họa

Theo các chuyên gia, tổn thương gan do thực phẩm chức năng thường xảy ra theo hai cơ chế chính.

Thứ nhất là độc tính phụ thuộc liều, tức nguy cơ tổn thương sẽ tăng lên khi sử dụng liều cao hoặc kéo dài. Vitamin A là một trong những ví dụ điển hình vì nếu lạm dụng có thể gây tích lũy trong gan và dẫn đến ngộ độc.

Thứ hai là phản ứng đặc ứng, xuất hiện ở những người có cơ địa nhạy cảm hoặc yếu tố di truyền đặc biệt. Dạng tổn thương này rất khó dự đoán bởi vẫn có thể xảy ra ngay cả khi người dùng tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo.

Trong quá trình chuyển hóa, hệ enzym CYP450 của gan phải hoạt động liên tục. Một số hoạt chất có thể làm ức chế enzym này, trong khi các chất khác lại kích thích hoặc cạnh tranh chuyển hóa. Hệ quả là hoạt chất có thể tích tụ trong cơ thể hoặc tạo ra các chất trung gian gây độc, làm tổn thương tế bào gan.

Các chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ càng lớn khi nhiều sản phẩm trên thị trường chỉ ghi những thông tin chung chung như "công thức độc quyền" hay "chiết xuất thảo dược", nhưng không công bố rõ thành phần và hàm lượng. Điều này khiến người tiêu dùng khó biết gan đang phải xử lý những hoạt chất nào và với liều lượng bao nhiêu mỗi ngày.

Vitamin không phải lúc nào cũng vô hại

Không ít người cho rằng vitamin có nguồn gốc tự nhiên nên càng dùng nhiều càng tốt. Tuy nhiên, nhận định này hoàn toàn không chính xác.

Các vitamin tan trong chất béo gồm A, D, E và K không được đào thải nhanh như vitamin tan trong nước mà có xu hướng tích lũy tại gan và mô mỡ. Nếu bổ sung kéo dài hoặc vượt nhu cầu, nguy cơ tác dụng phụ sẽ tăng lên.

Vitamin A dùng liều cao có thể làm tổn thương gan, tăng nguy cơ xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Vitamin D dư thừa dễ gây tăng canxi máu, còn vitamin E có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt ở những người đang điều trị bằng thuốc chống đông.

Đáng lưu ý, tổn thương gan do thực phẩm chức năng thường diễn tiến âm thầm. Phần lớn người bệnh không có triệu chứng rõ rệt và chỉ phát hiện men gan tăng khi khám sức khỏe định kỳ hoặc khi bệnh đã tiến triển nặng.

Dấu hiệu cần đi khám sớm

Các bác sĩ khuyến cáo nên đến cơ sở y tế để kiểm tra nếu xuất hiện những biểu hiện như mệt mỏi kéo dài, rối loạn tiêu hóa, đau tức vùng hạ sườn phải, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa dai dẳng, sốt nhẹ hoặc nổi mề đay.

Khi được xác định tổn thương gan có liên quan đến thực phẩm chức năng, việc đầu tiên cần thực hiện là ngừng sử dụng toàn bộ các sản phẩm đang dùng, kể cả những loại được quảng cáo là "bổ gan", "thải độc gan". Nếu phát hiện sớm và loại bỏ nguyên nhân, chức năng gan có thể phục hồi sau vài tuần đến vài tháng.

Hiện nay, đa số trường hợp tổn thương gan do thực phẩm chức năng chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào theo dõi chức năng gan, kết hợp thay đổi lối sống như hạn chế rượu bia, không hút thuốc lá, xây dựng chế độ ăn lành mạnh và duy trì vận động phù hợp.

Chỉ nên bổ sung khi có chỉ định

Theo các chuyên gia dinh dưỡng, hầu hết vitamin và khoáng chất cần thiết đều có thể được cung cấp thông qua chế độ ăn đa dạng với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, thịt, cá, trứng và sữa.

Việc sử dụng vitamin hoặc thực phẩm chức năng chỉ thật sự cần thiết đối với một số nhóm như phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai, người cao tuổi, người mắc bệnh gây kém hấp thu, bệnh nhân sau phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc trẻ suy dinh dưỡng theo chỉ định của bác sĩ.

Đối với người khỏe mạnh, tự ý sử dụng nhiều loại thực phẩm chức năng trong thời gian dài không mang lại lợi ích rõ ràng theo bằng chứng khoa học, nhưng lại có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gan, thận và các cơ quan khác.

Các chuyên gia khuyến cáo người dân không nên tin vào những quảng cáo như "detox gan", "giảm cân cấp tốc", "tăng cơ thần tốc" hay "thải độc toàn diện". Thay vào đó, hãy ưu tiên xây dựng chế độ ăn cân bằng, lối sống lành mạnh và chỉ sử dụng các sản phẩm bổ sung khi thực sự cần thiết, đúng liều lượng và có sự tư vấn của bác sĩ hoặc nhân viên y tế.