Sâm tiến vua: Trồng dễ, giá cao nhưng vì sao dân chưa mặn mà?

Nhu cầu lớn, giá tiền triệu, sâm tiến vua vẫn khan hàng

Chia sẻ với PV Người Đưa Tin, ông Nguyễn Văn Long, Phó Ban Quản lý di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cho hay, sâm Báo được mệnh danh là "Đại Việt đệ nhất danh sâm".

Cây sâm ngày xưa kia mọc hoang trên núi Báo, thuộc xã Vĩnh Hùng, huyện Vĩnh Lộc – nay là xã Biện Thượng, tỉnh Thanh Hóa. Tương truyền, vào năm 1397, để nhanh chóng dời đô từ Thăng Long về đất An Tôn, Hồ Quý Ly sai lính ngày đêm đào thành, đắp lũy. Việc khai thác, vận chuyển những phiến đá nặng hàng chục tấn từ triền núi về lắp ghép thành bức tường sừng sững cao đến 3-4 m mà không có máy móc hỗ trợ đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện và tốn nhiều công sức.

Việc xây dựng thành gặp nhiều khó khăn, không đáp ứng được tiến độ. Tuy nhiên, có một nhóm thợ ở làng Biện Thượng, xã Vĩnh Hùng cũ làm việc không biết mệt, năng suất cao. Khi hỏi ra mới biết, nhóm thợ này uống nước một loại cây mọc tự nhiên trên núi. Vua sai người đi tìm, dùng loại sâm này bồi bổ sức khỏe cho hoàng gia và quan lại. Từ đó, cây sâm được đặt tên là sâm Báo.

Núi Báo - nơi xuất hiện cây sâm Báo, loại cây được mệnh danh là "Đại Việt đệ nhất danh sâm".

Ông Trịnh Việt Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Biện Thượng, cho biết, trước đây, huyện Vĩnh Lộc đã có đề án bảo tồn và phát triển cây sâm Báo. Dự án được triển khai tại chân núi Báo, đạt được những thành công bước đầu thì bỏ cấp huyện. Thời gian tới, xã Biện Thượng sẽ làm chỉ dẫn địa lý và phát triển cây sâm trở thành cây chủ lực của địa phương.

Theo ông Cường, sâm Báo hoa vàng có giá trị cao, mỗi kg sâm có giá thị trường từ 1,2 – 1,5 triệu/kg, cầu vẫn vượt cung, không có hàng để bán. Sâm Báo là cây trồng hàng năm, mang lại giá trị kinh tế cao, nhưng thường bị chứng bệnh thối củ rễ. Bệnh này xuất hiện vào tháng thứ 5-6, khi cây đã có củ, hiện vẫn chưa có thuốc phòng và trị bệnh.

Tại xã Biện Thượng và vùng phụ cận trước đây có khoảng 10ha. Sâm Báo là cây trồng thời vụ, thường từ 6-12 tháng sẽ cho thu hoạch, nếu để càng nhiều tuổi thì củ sâm càng tăng giá trị. Tuy nhiên, do cây sâm thường bị bệnh thối củ rễ, khiến cây chết đồng loạt nên trồng sâm dù cho thu hoạch cao, nhưng bấp bênh.

Trồng sâm Báo trên bầu là phương pháp mới giúp kiểm soát, hạn chế và kịp thời xử lý khi cây bị bệnh thối nấm củ rễ.

Dù trước đây bị người dân săn lùng khai thác, nhưng vẫn bảo tồn được giống là nhờ đặc tính rất đặc biệt của hạt sâm. Cây sâm mọc dưới tán rừng keo, khi cây sâm ra hoa, trổ hạt, già đi, hạt sâm sẽ rụng xuống đất. Hạt sâm có lớp vỏ rất cứng và dày, dù nắng mưa cũng không bị thối. Khai thác keo xong, người dân đốt vườn, hạt sâm gặp lửa sẽ bị nứt ra, gặp mưa xuống cây sâm sẽ nảy mầm sinh sôi phát triển. Nhờ đặc tính này, sâm Báo vẫn giữ được nguồn ren và mọc hoang dại ngoài tự nhiên cho tới ngày nay.

"Hiện tại, sâm Báo mới sử dụng để làm quà biếu ngâm rượu, làm thực phẩm như xay để ăn, nhưng chưa chế biến sâu được. Thời gian tới, địa phương sẽ kêu gọi nhà đầu tư vào làm dự án, chế biến sâu, nhằm nâng cao giá trị cây sâm Báo", Phó Chủ tịch UBND xã Biện Thượng chia sẻ.

Anh Lê Văn Long bên vườn sâm Báo của gia đình.

Dẫn phóng viên ra thăm vườn sâm của gia đình, anh Lê Văn Long, trú tại thôn Nhật Quang, xã Vĩnh Lộc cho biết, gia đình anh trồng sầm Báo hoa vàng nhiều năm nay. Trước đây, trồng sâm bằng phương pháp truyền thống lên luống ở ruộng, được 5-6 tháng cây bị bệnh thối củ rễ và chết rụi. Khi một cây bị bệnh thì lây lan ra cả ruộng, rất khó kiểm soát và xử lý.

Để hạn chế việc cây sâm bị bệnh, gần đây, anh Long áp dụng phương pháp mới, lấy đất ở ruộng trộn với giá thể và phân bón làm bầu để trồng sâm. Phương pháp này giúp phòng ngừa bệnh hiệu quả, cây sâm phát triển tốt, hiệu quả kinh tế từ cây sâm cao hơn trước. Hiện, gia đình anh Long có hơn 200 bầu sâm, dự kiến cho thu nhập khoảng 250 – 300 triệu đồng.

Nhà ở chân núi báo, hàng chục năm nay, ông Nam đều gắn bó với cây sâm Báo. Theo ông Nam, cây sâm Báo rất khó trồng, thường bị chết vì bệnh thối củ rễ. Dù giá trị kinh tế cao, nhu cầu thị trường rất lớn, nhưng ít người trồng, không có sâm để bán. Năm nay gia đình ông Nam dự kiến trồng khoảng 2.000 gốc sâm trên bầu.

Hàng nghìn bầu sâm của gia đình ông Nam được trồng tại chân núi Báo.

Ông Nam bên những bình rượu ngâm sâm Báo do gia đình trồng.

Sâm Báo lá tròn, không chia thùy, hoa màu vàng. Mỗi kg sâm thành phẩm đạt độ tuổi (6 – 12 tháng) có giá bán từ 1,2 – 1,5 triệu đồng. Sâm gia đình ông Nam trồng được ít khi bán ra thị trường mà cung cấp cho người quen đặt hàng.

Ông Quách Văn Hải, Chủ tịch HĐQT HTX Sâm Báo Hoa Vàng, cho biết, núi Báo được thiên nhiên ưu đãi về đất đai, khí hậu... rất thuận lợi cho cây sâm Báo sinh trưởng và phát triển. Sau khi trồng thí nghiệm đạt hiệu quả tốt, để hạn chế, khắc phục việc cây sâm bị bệnh thối củ rễ, chết hàng loạt khi sắp đến thời kỳ thu hoạch, HTX đã đưa cây sâm Báo trồng ở ruộng lên bầu.

Ông Quách Văn Hải, Chủ tịch HĐQT HTX Sâm Báo Hoa Vàng, bên những cây sâm Báo hoa vàng được trồng trên bầu bằng phương pháp mới.

Khi đưa cây sâm trồng trên bầu thì sẽ kiểm soát được dịch bệnh, nếu cây bị bệnh thì dễ xử lý, tránh lây lan khiến sâm bị chết hàng loạt. Dự kiến năm 2026, HTX sẽ trồng 10.000 cây sâm Báo trên bầu, hiện đã trồng được hơn 3.000 cây.

Theo ông Hải, từ khi trồng đến tháng thứ 6, sâm Báo có thể thu hoạch, nhưng cây sâm có giá trị tốt nhất, đạt tiêu chuẩn từ 12 tháng trở lên, sâm càng già thì chất lượng và giá thành càng tăng.

Cho gà ăn sâm: Hướng đi mới tận dụng giá trị cây sâm Báo

Ông Trần Đức Minh - quê Thanh Hóa, một người nặng lòng và có nhiều năm gắn bó với cây sâm Báo. Ông Minh chia sẻ, năm 2017, ông về quê dự hội nghị xúc tiến đầu tư và đi khảo sát phát triển cây dược liệu tại địa phương. Khi đến mảnh đất Vĩnh Lộc, tìm hiểu thông tin và tiếp xúc với cây sâm Báo, ông Minh quyết định làm dự án để bảo tồn và phát triển loài cây này.

Tuy nhiên, khi trồng và phát triển cây sâm, cũng giống như các hộ dân, ông Minh nhiều lần gặp khó khăn, thất bại. Cây sâm rất dễ trồng, nhu cầu thị trường cao, nhưng tới tháng thứ 5-6, sắp đến thời kỳ thu hoạch cậy lại bị bệnh thối củ rễ, chết hàng loạt.

Qua nhiều lần thất bại, đúc rút kinh nghiệm, hiện tại ông Minh đã áp dụng công nghệ trồng cây trên bầu, nhằm khắc phục, hạn chế bệnh thối củ rễ của cây sâm.

Ông Minh bên vườn sâm Báo hoa vàng 2-3 năm tuổi, có giá trị kinh tế cao, được trồng trên bầu của mình.

Thân, lá, rễ và củ sâm không đạt chất lượng sau khi thu hoạch được xay nhuyễn trộn với cám để nuôi gà.

Sau khi thu hoạch cây sâm, rễ, thân, lá và củ không đạt chất lượng sẽ được xay nhuyễn trộn với cám để nuôi gà. Gà nuôi sâm sẽ được chế biến thành gà tần, phở, lẩu… Đây là một hướng đi mới để mới tạo thương hiệu, tận dụng và nâng cao giá trị cây sâm Báo.

Ông Trịnh Việt Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Biện Thượng, đánh giá, ông Trần Đức Minh là một trong những người góp phần bảo tồn, nhân rộng và nâng cao giá trị thương hiệu sâm Báo. Chế biến sâu, tạo ra nhiều sản phẩm từ sâm phục vụ cho nhu cầu đời sống là hướng đi mới, đưa cây sâm báo xứng tầm với giá trị tại vùng đất này.