'Sân khấu hóa' di sản văn hóa phi vật thể

Vòng xòe, nét đẹp văn hóa đặc sắc dân tộc Thái, thường xuyên hiện diện trong các lễ hội ở Điện Biên. Ảnh: Mai Giáp

Những năm gần đây, du khách đến với các sự kiện văn hóa, du lịch ở Điện Biên luôn bị cuốn hút bởi những màn trình diễn di sản giàu bản sắc, mang đậm hơi thở núi rừng Tây Bắc. Nhiều sự kiện thường niên quy mô lớn được duy trì tổ chức như, Lễ hội Hoa Ban; Lễ hội Hoa Anh Đào cùng các lễ hội, ngày hội văn hóa dân tộc tại các xã, phường đã trở thành không gian để di sản hiện hữu sinh động trước công chúng. Trong dòng chảy các hoạt động ấy, trình diễn nghi lễ truyền thống, tái hiện văn hóa cộng đồng luôn là điểm nhấn không thể thiếu, góp phần làm nên sức hấp dẫn riêng có, để mỗi sự kiện không chỉ là ngày hội vui mà còn là dịp tôn vinh, lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống.

Bà Phạm Thị Ngân, Phó Chủ tịch UBND xã Si Pa Phìn, thông tin: Si Pa Phìn là địa bàn có 6 dân tộc cùng chung sống, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu với nhiều giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ, trao truyền qua bao thế hệ. Những nghi lễ đặc sắc không chỉ được bảo tồn trong đời sống cộng đồng mà còn thường xuyên được phục dựng, trình diễn trích đoạn trong các hoạt động văn hóa, du lịch và sự kiện phục vụ nhiệm vụ chính trị của địa phương.

Hiện nay trên địa bàn tỉnh Điện Biên có 24 Di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) được ghi danh vào Danh mục quốc gia về DSVHPVT và có 2 di sản được UNESCO ghi danh đó là: Thực hành Then của người Thái, Tày, Nùng ở Việt Nam và Nghệ thuật Xòe Thái ở Việt Nam. Đây là những di sản quý giá, mang tính chất đại diện cho văn hóa truyền thống lâu đời, đặc sắc của đồng bào các dân tộc ở Điện Biên hiện vẫn đang được duy trì, bảo tồn với sức sống bền vững.

Đội văn nghệ bản Tả Kố Khừ, xã Sín Thầu biểu diễn phục vụ người dân trong các dịp lễ, tết.

Những nghi lễ như thực hành Then của người Thái trắng, lễ Cầu mưa của người Khơ Mú, Tết Hoa mào gà của người Cống… thường xuyên được lựa chọn trình diễn trong các ngày hội, lễ hội và sự kiện văn hóa của địa phương. Từ những giá trị văn hóa vốn là nét riêng của mỗi dân tộc, các di sản nay được phổ biến rộng rãi hơn, đến gần công chúng bằng hình thức trực quan, chân thực, góp phần quảng bá bản sắc văn hóa các dân tộc, đồng thời tạo thêm động lực để bảo tồn, trao truyền di sản cho thế hệ trẻ.

Nhiều lần đến Điện Biên vào các dịp tổ chức sự kiện, ngày hội lớn, chị Nguyễn Thị Thu, du khách Hà Nội chia sẻ: “Tôi rất ấn tượng khi các nghi lễ truyền thống của đồng bào được tái hiện qua hình thức trình diễn, vừa sinh động, hấp dẫn, vừa giúp du khách như chúng tôi hiểu thêm về nét đẹp văn hóa của từng dân tộc”.

Show diễn thực cảnh “Huyền Tích U Va”.

Trong khuôn khổ Lễ hội Hoa Ban 2026, UBND xã Thanh Yên đã tổ chức Show diễn thực cảnh “Huyền Tích U Va”. Đây là năm thứ 3 show diễn được tổ chức và tiếp tục nhận được sự quan tâm của đông đảo người dân và du khách thập phương. Chương trình tái hiện không gian huyền thoại, phong tục, đời sống lao động sản xuất và hành trình đấu tranh dựng bản, giữ đất của cộng đồng nơi đây.

Bà Quàng Thị Sọn, bản U Va, xã Thanh Yên chia sẻ: “Chúng tôi rất phấn khởi khi câu chuyện, văn hóa và đời sống của đồng bào mình được đưa lên sân khấu thực cảnh một cách sinh động, giàu cảm xúc. Qua chương trình, hình ảnh quê hương U Va cũng được quảng bá rộng rãi hơn đến du khách gần xa, góp phần phát triển du lịch cộng đồng, nâng cao đời sống người dân địa phương”.

Đặc biệt, “sân khấu hóa” di sản ở Điện Biên là sự hòa quyện tinh tế giữa hồn cốt truyền thống và nhịp thở hiện đại, để di sản không chỉ được gìn giữ mà còn được thăng hoa trong một diện mạo mới. Nếu trước đây, các nghi lễ thường diễn ra hàng giờ với nhiều lớp lang nghi thức tâm linh, thì khi bước lên sân khấu, qua bàn tay dàn dựng khéo léo, những trích đoạn đặc sắc nhất được chắt lọc, những nét đẹp diễn xướng tiêu biểu được tôn lên, giúp công chúng dễ cảm nhận hơn mà vẫn giữ nguyên tinh thần cốt lõi của di sản.

Không gian ấy càng trở nên sống động khi âm thanh, ánh sáng, công nghệ LED cùng nghệ thuật dàn dựng quy mô lớn được kết hợp hài hòa, với hàng trăm diễn viên quần chúng tạo nên những màn trình diễn hoành tráng. Đây cũng chính là cách di sản được “sống” trong lòng công chúng, bằng cảm xúc, sự trải nghiệm.

Nghệ nhân khèn Mông bản Nậm Ngám A, xã Pu Nhi truyền dạy cho học trò. Ảnh: Mai Giáp

Ông Đào Duy Trình, Trưởng phòng Quản lý Di sản Văn hóa (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết: Để nâng tầm hoạt động “sân khấu hóa”, Sở sẽ tăng cường vai trò thẩm định của Hội đồng nghệ thuật cùng các chuyên gia văn hóa, bảo đảm mỗi tác phẩm dàn dựng vừa có tính sáng tạo, vừa không làm phai nhạt những giá trị nguyên gốc, cái hay, cái đẹp vốn có của di sản. Với nguyên tắc “sáng tạo trên nền tảng tôn trọng nguyên bản”, việc ứng dụng âm thanh, ánh sáng hiện đại hay các thủ pháp dàn dựng mới sẽ hướng đến tôn vinh, làm nổi bật chiều sâu giá trị di sản, chứ không làm sai lệch ý nghĩa hay biến đổi các yếu tố cốt lõi.

Cùng với đó, Sở chú trọng xây dựng ngân hàng dữ liệu số về di sản văn hóa phi vật thể, phục vụ lưu giữ, nghiên cứu, quảng bá và trao truyền giá trị văn hóa trong môi trường số. Song hành với bảo tồn, việc khai thác hiệu quả các nền tảng số như TikTok, Facebook, YouTube để lan tỏa di sản sẽ mở ra cách tiếp cận mới, giúp văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, một cách tự nhiên, sinh động và giàu sức hấp dẫn.

“Sân khấu hóa” di sản văn hóa phi vật thể là hành trình sáng tạo đầy trách nhiệm, mở ra cách tiếp cận mới trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Đó không chỉ là cách đưa vẻ đẹp văn hóa Điện Biên đến gần hơn với bạn bè gần xa, mà còn là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, để di sản không chỉ được lưu giữ trong ký ức cộng đồng hay không gian bảo tồn, mà tiếp tục được bồi đắp sức sống mới, hiện diện sinh động và tỏa sáng trong dòng chảy văn hóa đương đại.