Siết chặt kiểm soát thuốc lá và thuốc lá điện tử để bảo vệ thế hệ trẻ

Học sinh Trường THPT Phan Châu Trinh (phường Hải Châu, TP Đà Nẵng) trong buổi truyền thông phòng, chống ma túy và thuốc lá.

Báo động đỏ qua những con số "biết nói"

Sử dụng thuốc lá từ lâu đã vượt ra khỏi ranh giới của một thói quen tiêu dùng cá nhân để trở thành thảm họa y tế công cộng. Trong Báo cáo Tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá do Bộ Y tế công bố vào tháng 01/2026 đã phác họa một viễn cảnh đầy ám ảnh: mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 100.000 ca tử vong do các bệnh lý có nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp từ khói thuốc. Đi kèm với sự hao hụt về sinh mạng là một tổn thất kinh tế vĩ mô khổng lồ, ước tính lên tới 108.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của cả nước vào năm 2022.

Đáng quan ngại hơn, bản đồ dịch tễ học đang có sự biến đổi trầm trọng với sự "lên ngôi" của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Dưới lớp vỏ bọc là "sản phẩm giảm hại" hay "công cụ hỗ trợ cai nghiện", ngành công nghiệp này đang nhắm trực diện vào thanh thiếu niên. Dữ liệu thống kê cho thấy sự gia tăng ở nhóm tuổi học đường: tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở học sinh từ 13-15 tuổi tăng hơn gấp đôi, từ 3,5% (năm 2022) lên 8,0% (năm 2023). Ở độ tuổi 13-17, con số này cũng tăng vọt từ 2,6% (năm 2019) lên 8,1% (năm 2023). Đặc biệt, tỷ lệ sử dụng ở nữ giới trong độ tuổi 11-18 tuổi đã chạm ngưỡng 4,3% vào năm 2023.

Một hoạt động truyền thông phòng, chống tác hại của thuốc lá, thuốc lá điện tử của Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền (Đà Nẵng).

Qua những con số trên, cho thấy, kiểm soát thuốc lá không những là vấn đề y tế mà còn là yêu cầu cấp thiết trong chiến lược phát triển bền vững và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quốc gia.

Thuốc lá điện tử: Nguy cơ mới trong môi trường học đường

Trong khi tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống có xu hướng giảm, các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, đặc biệt là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đang gia tăng nhanh chóng, nhất là trong giới trẻ. Báo cáo của Bộ Y tế cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong nhóm thanh thiếu niên 13–17 tuổi tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Xu hướng này cho thấy nguy cơ thuốc lá điện tử xâm nhập vào môi trường học đường và trở thành thói quen tiêu dùng sớm của học sinh.

Các sản phẩm này thường được thiết kế với hình thức bắt mắt, mùi vị hấp dẫn và dễ dàng tiếp cận thông qua môi trường mạng. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng thuốc lá điện tử vẫn chứa nicotine cùng nhiều hợp chất độc hại có thể gây tổn thương phổi, tim mạch và hệ thần kinh. Những thiết bị gắn với thuốc lá điện tử đã phát tán hàng loạt hợp chất độc hại như kim loại nặng và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, gây tổn thương trực tiếp đến phổi, tim mạch, đồng thời làm rối loạn hệ thần kinh của học sinh. Việc tiếp xúc với nicotine từ sớm khiến các em mất kiểm soát cảm xúc, dễ nổi cáu, suy giảm khả năng tập trung, từ đó dẫn đến các hành vi tiêu cực như nói dối, bỏ học.

Đáng lo ngại, nicotine có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển não bộ của thanh thiếu niên, làm suy giảm khả năng tập trung, gia tăng nguy cơ rối loạn hành vi và hình thành thói quen lệ thuộc.

Kiến trúc pháp lý bảo vệ học đường, kiểm soát tác hại thuốc lá

Để ứng phó với tác hại của thuốc lá, hệ thống pháp luật Việt Nam đã không ngừng được hoàn thiện, nền tảng pháp lý cao nhất chính là Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Luật số 09/2012/QH13). Điều 11 của Luật quy định: các cơ sở giáo dục là "địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn trong nhà và trong phạm vi khuôn viên". Quy định này yêu cầu mọi trường học, từ mầm non đến phổ thông và đại học, đều phải thiết lập vùng không khói thuốc. Cụ thể hóa điều này, Khoản 4 Điều 22 Luật Giáo dục hiện hành cũng liệt kê hành vi "hút thuốc trong cơ sở giáo dục" vào danh mục các hành vi bị nghiêm cấm.

Về phía ngành giáo dục, Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT ngày 15/09/2020 của Bộ GD& ĐT ban hành Điều lệ trường trung học cơ sở, trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học, quy định tại Khoản 3 Điều 37 nghiêm cấm học sinh có hành vi: "Mua bán, sử dụng rượu, bia, thuốc lá, chất gây nghiện, các chất kích thích khác và pháo, các chất gây cháy nổ".

Nhằm cắt đứt nguồn tiếp cận khói thuốc của học sinh từ bên ngoài, Khoản 1 Điều 25 Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đặc biệt nhấn mạnh: "không được bán thuốc lá trong phạm vi 100m tính từ ranh giới khuôn viên gần nhất của các cơ sở y tế, cơ sở giáo dục". Đồng thời, Khoản 9 Điều 6 Luật Trẻ em năm 2016 cấm tuyệt đối hành vi bán cho trẻ em rượu, bia, thuốc lá và các chất gây nghiện.

Việc duy trì trật tự pháp lý không thể chỉ dừng lại ở các quy định cấm mà cần phải có những chế tài răn đe mạnh mẽ, có sức nặng. Để xử lý triệt để hành vi tiếp tay đầu độc thế hệ trẻ, điểm b khoản 2 Điều 26 Nghị định 117/2020/NĐ-CP ngày 28/9/2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, người có hành vi bán, cung cấp thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi sẽ bị “phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng".

Trước những nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng, Việt Nam đã có những bước đi mạnh mẽ nhằm kiểm soát các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới. Ngày 30/11/2024, Quốc hội ban hành Nghị quyết 173/2024/QH15, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, các loại khí, chất gây nghiện, gây tác hại cho sức khỏe con người từ năm 2025. Đây được xem là quyết sách quan trọng của Quốc hội nhằm ngăn chặn nguy cơ lan rộng của các sản phẩm nicotine thế hệ mới trong cộng đồng, đặc biệt là đối với thanh thiếu niên.

Trung tâm Giáo dục thường xuyên số 2 (Đà Nẵng) phối hợp với cơ quan công an tổ chức truyền thông phòng, chống tác hại của thuốc lá, thuốc lá điện tử.

Song song với đó, Luật Đầu tư sửa đổi năm 2025 đưa thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh, qua đó khép lại các khoảng trống pháp lý trong quản lý thị trường các sản phẩm này.

Hành lang pháp lý này được siết chặt hơn nữa thông qua Nghị định 371/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 77/2013/NĐ-CP ngày 17/7/2013 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá về một số biện pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá và Nghị định 117/2020/NĐ-CP ngày 28/9/2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế; bổ sung Điều 26a vào Nghị định 117/2020/NĐ-CP. Nghị định quy định mức phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với "hành vi sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng". Đối với "hành vi chứa chấp người khác sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại địa điểm thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý của mình", mức phạt sẽ từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng. Đáng chú ý, Nghị định cũng bổ sung biện pháp khắc phục hậu quả vô cùng quyết liệt: "Buộc tiêu hủy thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng" đối với các sản phẩm vi phạm.

Qua đó cho thấy, bên cạnh các quy định mang tính chiến lược, pháp luật cũng quy định rõ các chế tài xử lý vi phạm. Những quy định này tạo cơ sở pháp lý quan trọng để kiểm soát việc tiếp cận thuốc lá của thanh thiếu niên và tăng cường kỷ cương trong môi trường học đường nói riêng, cộng đồng, xã hội nói chung.

Xây dựng trường học không khói thuốc

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá quy định rõ cơ sở giáo dục là địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, đồng thời giao ngành giáo dục trách nhiệm lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại của thuốc lá vào chương trình giảng dạy và hoạt động giáo dục.

Trong những năm qua, nhiều trường học triển khai các mô hình “trường học không khói thuốc”, thông qua việc xây dựng nội quy cấm hút thuốc, tổ chức hoạt động truyền thông, cuộc thi tìm hiểu pháp luật và các chương trình ngoại khóa về sức khỏe học đường.

Báo cáo của Bộ Y tế cho thấy công tác truyền thông về phòng, chống tác hại thuốc lá được triển khai rộng rãi với nhiều hình thức, từ truyền hình, phát thanh đến các hoạt động cộng đồng, với hơn 8,7 triệu tài liệu truyền thông đã được phát hành.

Tuy nhiên, kiểm soát thuốc lá và thuốc lá điện tử trong học đường không những là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục hay y tế, mà còn đòi hỏi sự chung tay của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. Một môi trường học đường không khói thuốc sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe học sinh, nâng cao chất lượng giáo dục và hình thành lối sống lành mạnh cho thế hệ trẻ.

Tương lai của một quốc gia phụ thuộc vào sức khỏe thể chất và trí tuệ của thế hệ trẻ. Bằng việc kết hợp sức mạnh răn đe của pháp luật cùng với sự mềm dẻo, nhân văn của giáo dục, chúng ta hoàn toàn có thể kiến tạo một vòng đai bảo vệ kiên cố, giúp học sinh vững vàng từ chối cám dỗ, tiến tới hiện thực hóa một Việt Nam thịnh vượng, phát triển bền vững.

Đồng thời, trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật để kiểm soát các sản phẩm nicotine thế hệ mới, việc thực thi nghiêm các quy định pháp luật, kết hợp với truyền thông và giáo dục hiệu quả, sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng một thế hệ trẻ khỏe mạnh, năng động và có trách nhiệm với cộng đồng.

Lê Vũ - Giám đốc Trung tâm Học liệu và Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật, Đại học Đà Nẵng