Số hóa và AI, 'cỗ máy' giúp vận hành nhà máy tiết kiệm và xanh hơn

Số hóa nền tảng xanh của khu công nghiệp thông minh

Ngày 13/8, tại TP Đà Nẵng, Bộ Công Thương tổ chức Hội thảo “Chính sách, công nghệ và tài chính thúc đẩy tiết kiệm năng lượng trong công nghiệp”, với sự tham gia của các cơ quan quản lý, chuyên gia, hiệp hội, doanh nghiệp sản xuất và các đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ, tài chính trong lĩnh vực năng lượng.

Phát biểu tại hội thảo, ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công Thương cho biết, bộ đang triển khai đồng bộ nhiều cơ chế, chính sách và chương trình hành động nhằm thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả trên phạm vi cả nước.

Trong đó, VNEEP3 tiếp tục giữ vai trò trọng tâm, tạo nền tảng nâng cao nhận thức, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ và thúc đẩy chuyển đổi xanh trong sản xuất.

Một dấu ấn của chương trình là việc xây dựng Cộng đồng Hiệu quả năng lượng Việt Nam - nền tảng kết nối cơ quan quản lý, chuyên gia, tổ chức, doanh nghiệp và những cá nhân quan tâm đến sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả.

Theo ông Dũng, cộng đồng này từng bước trở thành diễn đàn để chia sẻ tri thức, lan tỏa các mô hình, giải pháp và kinh nghiệm thực tiễn, qua đó thúc đẩy ứng dụng công nghệ và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực năng lượng.

Ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công Thương chia sẻ tại hội thảo

Chia sẻ về mô hình khu công nghiệp thông minh và các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, ông Thái Hoàng Quỳnh, Phó Tổng Giám đốc Khối Hệ thống điện, Schneider Electric Việt Nam và Campuchia cho biết, chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản cách các khu công nghiệp và nhà máy quản lý năng lượng. Thay vì chỉ theo dõi lượng điện tiêu thụ, doanh nghiệp có thể thu thập và phân tích dữ liệu theo thời gian thực để chủ động phát hiện bất thường, dự báo nguy cơ và tối ưu hóa quá trình vận hành. Khi thông số vượt ngưỡng an toàn, hệ thống lập tức đưa ra cảnh báo sớm. Việc cảnh báo sớm giúp doanh nghiệp có thêm thời gian xử lý, chủ động lựa chọn thời điểm dừng máy để bảo trì, thay vì phải đối mặt với những sự cố bất ngờ có thể khiến cả dây chuyền ngừng hoạt động và phát sinh chi phí lớn.

Bên cạnh đó, các nền tảng phần mềm chuyên sâu cho phép giám sát năng lượng, quản lý dây chuyền và hợp nhất dữ liệu từ nhiều hệ thống khác nhau. Khi dữ liệu được tập trung, doanh nghiệp có thể nhìn rõ hơn “sức khỏe” của nhà máy, từ đó đưa ra quyết định vận hành chính xác hơn.

Ông Quỳnh cũng nhấn mạnh vai trò ngày càng lớn của số hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) khi không còn đơn thuần là những công cụ hỗ trợ mà đang trở thành nền tảng cốt lõi để xây dựng các khu công nghiệp thông minh, nâng cao hiệu quả vận hành và hướng tới một tương lai năng lượng thông minh.

Số hóa và AI đang giúp vận hành nhà máy tiết kiệm năng lượng và 'xanh' hơn

Tiết kiệm năng lượng là lợi ích kép

Một trong những ngành tiêu thụ nhiều năng lượng và có mức phát thải khí nhà kính lớn là xi măng. Tại hội thảo, ông Lương Đức Long, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam cho biết, công nghệ sản xuất xi măng trong nước đã trải qua quá trình chuyển đổi mạnh mẽ, từ những phương pháp truyền thống tiêu tốn nhiều năng lượng sang các công nghệ hiện đại, hiệu quả hơn. Sự thay đổi không chỉ diễn ra ở thiết bị mà còn ở phương thức vận hành. Số hóa, tự động hóa và tối ưu hóa quy trình đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi. Đặc biệt, AI đã được đưa vào quản lý và vận hành nhà máy nhằm tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng.

Theo ông Long, đổi mới công nghệ trong sản xuất xi măng luôn gắn với mục tiêu giảm chi phí năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính. Đây chính là “lợi ích kép” mà sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả mang lại cho doanh nghiệp.

Một giải pháp được ngành xi măng quan tâm là đồng xử lý chất thải trong lò nung, giúp giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch, xử lý chất thải triệt để, hạn chế nguy cơ phát sinh ô nhiễm thứ cấp. Về dài hạn, để hướng tới mục tiêu Net Zero, ông Long cho rằng, cần quan tâm đến các giải pháp thu hồi, tái sử dụng và lưu trữ carbon (CCU/S). Cùng với đó, xi măng ít clinker được đánh giá là hướng đi tiềm năng bởi sản phẩm này tiêu thụ ít năng lượng hơn, phát thải khí nhà kính thấp hơn và có khả năng tái sử dụng nhiều loại chất thải công nghiệp. Tuy nhiên, để sản phẩm được phổ biến rộng rãi, bên cạnh nghiên cứu công nghệ, ngành xi măng cũng cần sự hỗ trợ về cơ chế, chính sách.

Chuyên gia giới thiệu về hạ tầng cho khu công nghiệp thông minh và bền vững tại hội thảo.

Gỡ "nút thắt" để doanh nghiệp tự chủ năng lượng

Một vấn đề đáng chú ý được Hiệp hội Xi măng Việt Nam nêu tại hội thảo là nhu cầu đầu tư điện gió tại các mỏ nguyên liệu của doanh nghiệp. Theo ông Long, một số nhà máy xi măng hiện mong muốn tận dụng diện tích tại các mỏ nguyên liệu để phát triển điện gió, qua đó tự sản xuất một phần điện năng phục vụ hoạt động sản xuất. Mô hình này đã được triển khai tại một số quốc gia như Trung Quốc và Nhật Bản. Có nơi doanh nghiệp có thể tự đáp ứng tới 89% nhu cầu điện. Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc triển khai vẫn gặp vướng mắc liên quan đến mục đích sử dụng đất.

Theo phản ánh của doanh nghiệp, khi xin đầu tư hệ thống điện gió tại khu vực mỏ, một trong những trở ngại là khu đất được giao với mục đích phục vụ sản xuất xi măng, trong khi sản xuất điện chưa nằm trong mục đích sử dụng đất được xác định. Do đó, doanh nghiệp có thể phải thực hiện các thủ tục chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khiến quá trình triển khai kéo dài và phát sinh thêm chi phí. Các doanh nghiệp ngành xi măng đã kiến nghị Nhà nước có cơ chế tháo gỡ và khuyến khích tương tự như chính sách từng được áp dụng đối với điện tận dụng nhiệt thừa.

Theo ông Long, khi những rào cản chính sách được nhận diện và tháo gỡ, các dự án điện nhiệt dư đã đủ điều kiện sẽ phát triển thuận lợi hơn. Nếu được giải quyết, việc tận dụng nguồn năng lượng tái tạo tại chỗ không chỉ giúp các nhà máy giảm phụ thuộc vào điện lưới mà còn góp phần giảm chi phí và phát thải khí nhà kính. Đây cũng được xem là một trong những nền tảng quan trọng để thúc đẩy chuyển đổi xanh, hướng tới phát triển bền vững và thực hiện các cam kết giảm phát thải của Việt Nam.