Sơn mài kể chuyện quê hương và người chiến sĩ

Triển lãm nhân kỷ niệm 51 năm Ngày thống nhất đất nước và hướng tới 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Triển lãm “Quê hương và người chiến sĩ” mang đến cách tiếp cận sinh động trong giáo dục lịch sử qua 55 tác phẩm sơn mài kể chuyện quê hương, người lính và hòa bình.

Những lớp sơn kể chuyện một thời

Không gian trưng bày được chia thành ba phần: “Dấu ấn quê hương”, “Người chiến sĩ ấy” và “Sắc màu hòa bình”. Triển lãm trưng bày 55 tác phẩm của 52 tác giả, trong đó có 51 tác phẩm sơn mài và 4 tác phẩm sơn khắc, tạo mối liên hệ liền mạch từ cội nguồn đến hiện tại, từ chiến tranh đến đời sống hôm nay.

Trong không khí tháng Tư lịch sử, tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, triển lãm tranh sơn mài “Quê hương và người chiến sĩ” mở ra một không gian nghệ thuật giàu cảm xúc. Không chỉ là hoạt động chào mừng kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, triển lãm còn gợi mở cách tiếp cận sinh động trong giáo dục lịch sử, khi ký ức dân tộc được chuyển tải qua ngôn ngữ sơn mài truyền thống.

Sơn mài từ lâu đã được xem là một trong những chất liệu đặc trưng của mỹ thuật Việt Nam, không chỉ bởi vẻ đẹp thị giác mà còn bởi chiều sâu văn hóa. Quá trình sáng tác đòi hỏi sự công phu, từ việc lựa chọn sơn ta đến các công đoạn mài, ủ, cẩn, khắc, kết hợp với những vật liệu như vàng, bạc, vỏ trai, vỏ trứng…

Những lớp sơn được phủ lên rồi lại được mài đi không phải để xóa bỏ, mà để làm hiện ra những tầng sâu hơn của hình ảnh và ý nghĩa. Giống như lịch sử dân tộc, được bồi đắp qua thời gian, lắng đọng và bền bỉ, sơn mài trở thành một phương tiện đặc biệt để kể chuyện chậm rãi nhưng thấm sâu.

Ở phần đầu, “Dấu ấn quê hương” được thiết kế gần gũi và giàu tính biểu tượng. Qua 12 tác phẩm, hình ảnh đất nước hiện lên bởi nhiều lát cắt, từ âm hưởng hào hùng của “Hào khí Đông A - Bạch Đằng 1288”, đến sắc màu lễ hội trong “Rước kiệu”, “Hội chùa Thầy”; từ vẻ bình dị của “Chiều quê”, “Chợ quê” đến nét đặc trưng vùng cao trong “Phiên chợ Bắc Hà”, “Xuống chợ”.

Không chỉ dừng lại ở việc tái hiện cảnh sắc, các tác phẩm còn gợi mở chiều sâu văn hóa. Những gam màu trầm, những chi tiết được cẩn ghép tỉ mỉ khiến không gian làng quê, lễ hội hay chợ phiên trở nên vừa thực, vừa hoài cổ. Ở đó, quê hương không chỉ là nơi chốn, mà là nền tảng tinh thần nuôi dưỡng tâm hồn và hình thành bản sắc, trong đó có cả hình tượng người chiến sĩ.

Là phần trung tâm của triển lãm, “Người chiến sĩ ấy” quy tụ 21 tác phẩm khắc họa hình tượng bộ đội Cụ Hồ qua nhiều góc nhìn nghệ thuật. Những tác phẩm như “Từ Pắc Bó”, “Trên đường đi chiến dịch”, “Bác Hồ với Hải quân”, “Tình quân dân”, “Tô Vĩnh Diện lấy thân mình chèn pháo”, “Trận địa trên cầu”… không chỉ tái hiện những lát cắt lịch sử, mà còn truyền tải tinh thần của một thời đại.

Đặc biệt, bộ tranh sơn mài 10 tấm dài gần 8m “Điện Biên Phủ và Điện Biên Phủ trên không” tạo nên một điểm nhấn ấn tượng, kết nối những dấu mốc trọng đại của dân tộc trong một không gian nghệ thuật thống nhất.

Điều làm nên sức nặng của các tác phẩm không chỉ nằm ở đề tài, mà ở chính trải nghiệm của người sáng tác. Nhiều họa sĩ từng gắn bó với quân đội, từng đi qua cuộc chiến nên tranh của họ không phải là sự tái hiện từ xa, mà là ký ức sống được chuyển hóa thành hình ảnh. Người chiến sĩ trong tranh vì thế không chỉ hiện diện bằng hình hài, mà còn bằng khí chất với tinh thần kiên cường, giàu lý tưởng và gắn bó máu thịt với nhân dân.

Người trẻ tham gia trải nghiệm làm sơn mài.

Các tác phẩm trong triển lãm 'Quê hương và người chiến sĩ' gợi mở chiều sâu văn hóa và lịch sử.

Hội ngộ “đứa con tinh thần” sau 45 năm

Một trong những khoảnh khắc xúc động tại triển lãm là cuộc hội ngộ sau 45 năm của họa sĩ Phạm Thị Nghĩa với tác phẩm “Đền Sóc Sơn” do bà sáng tác từ năm 1981 khi còn là sinh viên. Sau gần nửa thế kỷ, đứng trước “đứa con tinh thần” của mình, người họa sĩ không giấu được xúc động.

Bức tranh từng là bài tốt nghiệp, được thực hiện trong suốt một năm, rồi được lưu giữ tại trường suốt nhiều thập kỷ. Cuộc gặp lại ấy không chỉ là câu chuyện cá nhân mà còn minh chứng rằng, thời gian không làm mờ giá trị mà càng làm sâu ý nghĩa của nghệ thuật sơn mài.

Khép lại hành trình là phần “Sắc màu hòa bình”, nơi nghệ thuật chuyển từ âm hưởng sử thi sang những giai điệu đời thường. Với 20 tác phẩm, các họa sĩ đã phản ánh cuộc sống sau chiến tranh, từ lao động sản xuất, xây dựng đất nước đến những suy tư về giá trị hòa bình.

Họa sĩ Phạm Thị Nghĩa (ngoài cùng bên trái) và bạn bè chụp bên tác phẩm 'Đền Sóc Sơn' do bà sáng tác từ năm 1981.

“Đá cũng nảy mầm xanh”, “Uống nước nhớ nguồn”, “Ngày mùa trên sân hợp tác xã”, “Công trường xây dựng cầu Thăng Long”… mỗi bức tranh là một thông điệp của đời sống, nơi hòa bình hiện diện không ồn ào mà lắng đọng trong từng chi tiết nhỏ bé, bình dị.

Điểm đáng chú ý của triển lãm là sự hiện diện của đông đảo người trẻ, đặc biệt là sinh viên mỹ thuật. Không chỉ tham quan, nhiều bạn trẻ chủ động tìm hiểu quy trình sáng tác, trực tiếp trải nghiệm các công đoạn mài, ủ, cẩn, khắc để cảm nhận rõ hơn giá trị của nghệ thuật sơn mài.

Với họ, sơn mài không còn là một chất liệu khó tiếp cận, mà trở nên gần gũi khi được đặt trong một không gian tương tác. Việc kết hợp giữa trưng bày và trải nghiệm đã giúp nghệ thuật truyền thống tìm được tiếng nói chung với thế hệ hôm nay, đồng thời mở ra một cách tiếp cận mới trong giáo dục lịch sử và văn hóa. Mỗi tác phẩm không chỉ là một sáng tạo thẩm mỹ, mà còn là một tư liệu lịch sử được lưu giữ bằng cảm xúc và hình ảnh.