Song Khê - vùng đất khoa bảng và anh hùng

Làng tiến sĩ, quê hương của chí sĩ yêu nước

Theo các bậc cao niên trong làng, cổng làng xưa có bốn chữ “Văn vật danh hương” - làng nổi tiếng về văn hóa, văn chương, lễ nhạc... Nhiều người dân địa phương còn thuộc những câu ca cổ nói về truyền thống khoa bảng làng quê này: “Trai thì đọc sách ngâm thơ/Dùi mài kinh sử để chờ kịp khoa/ Gái thì giữ việc trong nhà/ Khi vào canh cửi, khi ra thêu thùa”.

Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, hiếm ngôi làng nào sản sinh nhiều nhân tài đến vậy, với 13 vị tiến sĩ được ghi danh tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, làm nên miền đất học nức tiếng được gọi là “Làng tiến sĩ”. Tiêu biểu là Thám hoa Quách Nhẫn, Tiến sĩ Đào Toàn Bân, Trạng nguyên Đào Sư Tích, Tiến sĩ Đào Thục Viện, Tiến sĩ Ninh Triết...

Trường Trung học cơ sở Nguyễn Khắc Nhu giáo dục truyền thống cho học sinh tại Tượng đài và Khu lưu niệm nhà yêu nước Nguyễn Khắc Nhu.

Theo Lịch sử Đảng bộ địa phương và nhiều tài liệu khác, Tiến sĩ Đào Toàn Bân và con trai là Trạng nguyên Đào Sư Tích là niềm tự hào đặc biệt của người dân Song Khê. Tiến sĩ Đào Toàn Bân (1308 - 1386) xuất thân trong một gia đình có truyền thống hiếu học tại làng Song Khê. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, học giỏi, sách vở đọc qua một lần là thuộc. 16 tuổi, ông thi Hương và đỗ đầu song không ra làm quan mà về mở trường dạy học ở quê nhà, học trò nhiều nơi tìm đến xin theo học.

Năm Nhâm Thìn (1352), Đào Toàn Bân đã 44 tuổi tham dự kỳ thi Thái học sinh và đỗ Đệ nhị giáp, được bổ nhiệm làm quan ở Phủ Thiên Trường (thuộc tỉnh Ninh Bình ngày nay). Sau này, ông được nhà vua trọng dụng, giao giữ nhiều chức vụ quan trọng như: Lễ Bộ thượng thư, Tham tri thẩm hình viện sự. Năm Giáp Dần (1374), triều đình mở khoa thi Đình, học trò của ông dự thi và đỗ ba ngôi đầu, trong đó con trai ông là Đào Sư Tích đỗ Trạng nguyên, được vua khen ngợi phong tặng chữ “Phụ tử đồng khoa” (hai cha con cùng đỗ đại khoa).

Trạng nguyên Đào Sư Tích (1350-1396) có tài ứng đối và năng khiếu thơ phú, sáng tác nhiều và nổi tiếng về văn học. Ông từng được vua tin tưởng giao đi sứ nhà Minh, bằng tài thuyết khách khéo léo, trí tuệ mẫn tiệp đã khiến nhà Minh giảm nhiều yêu sách và bãi bỏ cống nạp. Tên tuổi và công trạng của hai cha con thầy giáo họ Đào đối với quốc gia Đại Việt được ghi chép khá nhiều trong thư tịch cổ. Ghi nhớ công lao, Nhân dân làng Song Khê và dòng họ Đào xây mộ, lập đền thờ Tiến sĩ Đào Toàn Bân, Trạng nguyên Đào Sư Tích tại quê hương, công trình đã được xếp hạng là Di tích lịch sử quốc gia.

Nhắc đến Song Khê không thể không nhắc tới nhà yêu nước Nguyễn Khắc Nhu (1882-1930), thường được Nhân dân kính trọng gọi là Xứ Nhu. Lịch sử ghi: Sinh ra trong gia đình Nho học, đỗ đầu kỳ thi Hương ở Bắc Kỳ, ông đã lựa chọn con đường dấn thân vì độc lập dân tộc, trở thành một trong những lãnh tụ chủ chốt của Việt Nam Quốc dân Đảng. Cuộc đời hoạt động cách mạng và sự hy sinh anh dũng của ông trở thành niềm tự hào của người dân quê hương.

Nơi đây còn có người con ưu tú - đồng chí Ninh Văn Phan có nhiều đóng góp trong phong trào đấu tranh giành chính quyền những năm 1945. Đảng bộ và Nhân dân Song Khê vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân. Ông Nguyễn Khắc Quý, cháu nội tộc của nhà yêu nước Nguyễn Khắc Nhu chia sẻ: “Điều quý giá nhất mà cha ông để lại cho con cháu là tinh thần yêu nước, ý chí vượt khó và khát vọng cống hiến. Đó cũng là những giá trị mà các thế hệ hôm nay luôn nỗ lực gìn giữ và phát huy”.

Gìn giữ cội nguồn, bồi đắp truyền thống

Trải bao thăng trầm lịch sử, truyền thống hiếu học, yêu nước nơi vùng đất Song Khê vẫn như mạch nguồn âm thầm chảy, nuôi dưỡng niềm tự hào và khát vọng vươn lên của các thế hệ người dân quê hương. Những năm qua, phường Tiền Phong luôn quan tâm bảo tồn các di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn, coi đây là nguồn lực tinh thần quan trọng để giáo dục thế hệ trẻ.

Song Khê là miền đất học nức tiếng, được gọi là “Làng tiến sĩ” với 13 vị tiến sĩ được ghi danh tại Văn Miếu Quốc Tử Giám. Tiêu biểu là Thám hoa Quách Nhẫn, Tiến sĩ Đào Toàn Bân, Trạng nguyên Đào Sư Tích, Tiến sĩ Đào Thục Viện, Tiến sĩ Ninh Triết... Nơi đây cũng là quê hương của những nhà yêu nước nổi tiếng như: Nguyễn Khắc Nhu, Ninh Văn Phan…

Đến nay, đền thờ và khu mộ Tiến sĩ Đào Toàn Bân, Trạng nguyên Đào Sư Tích tại tổ dân phố Song Khê vẫn được người dân, dòng họ và địa phương gìn giữ, tôn tạo. Cũng tại nơi đây, Tượng đài và Khu lưu niệm nhà yêu nước Nguyễn Khắc Nhu đã trở thành “địa chỉ đỏ” quen thuộc của địa phương. Công trình lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật quý về cuộc đời và sự nghiệp của nhà yêu nước Nguyễn Khắc Nhu đồng thời là nơi tổ chức các hoạt động về nguồn, giáo dục truyền thống cho cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh thiếu niên.

Hằng năm, các trường học trên địa bàn tổ chức lễ báo công tại khu di tích; Đoàn Thanh niên phường tổ chức kết nạp đoàn viên mới; những hoạt động tìm hiểu lịch sử địa phương được triển khai thường xuyên. Tham gia các cuộc thi do địa phương và nhà trường tổ chức, học sinh được tìm hiểu về thân thế, sự nghiệp của Trạng nguyên Đào Sư Tích, Tiến sĩ Đào Toàn Bân, nhà yêu nước Nguyễn Khắc Nhu, Ninh Văn Phan cùng các danh nhân quê hương.

Chị Trần Kim Anh, Bí thư Đoàn phường cho biết: “Thông qua các hoạt động về nguồn, chăm sóc di tích, tìm hiểu lịch sử địa phương, chúng tôi mong muốn đoàn viên, thanh thiếu niên thêm yêu và tự hào về truyền thống quê hương, có trách nhiệm hơn với cộng đồng”.

Tinh thần hiếu học của cha ông tiếp tục được nối dài trong các thế hệ hôm nay. Nhiều năm qua, phong trào khuyến học, khuyến tài phát triển mạnh. Các trường học trên địa bàn đều được đầu tư khang trang, đạt chuẩn quốc gia, chất lượng giáo dục ngày càng nâng cao.

Hai trường Tiểu học và Trung học cơ sở mang tên người con ưu tú của quê hương - Nguyễn Khắc Nhu như một lời nhắc nhở về truyền thống học tập, rèn luyện và cống hiến. Ngày càng có nhiều con em quê hương học tập thành đạt, trở thành tiến sĩ, thạc sĩ, kỹ sư, bác sĩ, doanh nhân và cán bộ công tác trên nhiều lĩnh vực. Truyền thống hiếu học được các gia đình gìn giữ, vun đắp như một giá trị cốt lõi của quê hương.