Steve Jobs, Elon Musk có phải nhà phát minh như trong đề Văn tốt nghiệp THPT?

Câu hỏi trong đề thi đặt ra cho thí sinh là: “Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk… với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, em hãy viết đoạn văn nghị luận khoảng 200 chữ trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những ‘Steve Jobs Việt Nam’?”.

Ở phương diện giáo dục, đây là câu hỏi có ý nghĩa tích cực. Nó gợi học sinh suy nghĩ về khát vọng sáng tạo, năng lực công nghệ và vị trí của người trẻ Việt Nam trong một thế giới đang thay đổi rất nhanh. Đặt câu hỏi ấy trong đề Văn cũng là cách đưa hơi thở thời đại vào nhà trường: học không chỉ để thi, mà còn để nghĩ về tương lai đất nước.

Đề thi đang gây xôn xao mạng xã hội. (Ảnh chụp màn hình)

Tuy nhiên, gợi dẫn này cũng có một điểm cần nói rõ hơn. Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk không hẳn là những người đầu tiên phát minh ra các công nghệ làm nên tên tuổi của họ. Trước iPhone có smartphone; trước Facebook đã có các mạng xã hội như SixDegrees, Friendster, MySpace; trước Tesla, xe điện đã có lịch sử từ thế kỷ XIX.

Nói như vậy không phải để phủ nhận họ. Ngược lại, nhìn đúng mới thấy điều đáng học ở họ sâu hơn rất nhiều so với hai chữ “phát minh”. Jobs, Zuckerberg hay Musk nổi bật ở năng lực biến công nghệ có thành sản phẩm hấp dẫn, hệ sinh thái đủ mạnh và sức ép buộc cả ngành phải thay đổi. Đó là năng lực đưa công nghệ ra khỏi ý tưởng, phòng thí nghiệm hay thị trường ngách để trở thành một phần của đời sống.

Nói cách khác, họ không hẳn là “người phát minh”. Chính xác hơn, họ là những nhà đổi mới sáng tạo, những người kiến tạo hệ sinh thái, những doanh nhân công nghệ có khả năng đưa một ý tưởng, một công nghệ hoặc xu hướng từ phòng thí nghiệm, bản vẽ, gara khởi nghiệp ra thị trường và đời sống xã hội.

Sự phân biệt này quan trọng vì nếu chỉ hiểu sáng tạo là phát minh ra thứ hoàn toàn mới, người trẻ dễ cảm thấy mục tiêu ấy quá xa vời. Nhưng nếu hiểu đổi mới sáng tạo là khả năng nhìn ra vấn đề, kết nối tri thức, cải tiến cái đã có, tạo ra sản phẩm hữu ích và đưa nó đến với nhiều người, cơ hội sẽ rộng hơn rất nhiều.

Những nhà đổi mới sáng tạo tiêu biểu của thế kỷ XXI: Mark Zuckerberg, Elen Musk và Steve Jobs. (Ảnh: Gapo Work, CNBC và Wikipedia)

Muốn có những “Steve Jobs Việt Nam”, không thể chỉ kêu gọi người trẻ mơ lớn. Mơ lớn là cần, nhưng chưa đủ. Một cá nhân sáng tạo cần được đặt trong một môi trường biết khơi mở và nâng đỡ sáng tạo.

Trước hết, giáo dục phải nuôi dưỡng tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi và tinh thần giải quyết vấn đề. Một học sinh chỉ quen học thuộc và làm theo đáp án mẫu sẽ khó trở thành người tạo ra sản phẩm mới. Ngược lại, một môi trường khuyến khích thử nghiệm, tranh luận, sai và sửa sai sẽ giúp các em hình thành bản lĩnh sáng tạo từ sớm.

Thứ hai, cần hệ sinh thái nghiên cứu và khởi nghiệp thực chất. Những người như Jobs, Zuckerberg hay Musk không thành công trong khoảng trống. Đằng sau họ là trường đại học, phòng thí nghiệm, nhà đầu tư, thị trường, chuỗi cung ứng, đội ngũ kỹ sư, luật sở hữu trí tuệ và văn hóa chấp nhận rủi ro. Việt Nam muốn có các doanh nhân công nghệ tầm vóc thì phải có nhiều hơn những cây cầu nối giữa trường học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường.

Thứ ba, xã hội cần thay đổi cách nhìn về thất bại. Đổi mới sáng tạo không đi theo đường thẳng. Nhiều ý tưởng ban đầu có thể vụng về, nhiều dự án có thể thất bại, nhiều sản phẩm có thể phải làm lại. Nếu thất bại luôn bị xem là điều đáng xấu hổ, người trẻ sẽ chọn con đường an toàn trong khi những sáng tạo lớn hiếm khi sinh ra từ tâm thế chỉ muốn an toàn.

Sau cùng, công nghệ không chỉ là câu chuyện làm giàu hay tạo ra “kỳ lân”. Công nghệ có ý nghĩa nhất khi giải quyết được vấn đề của con người: giáo dục tốt hơn, y tế hiệu quả hơn, nông nghiệp thông minh hơn, giao thông an toàn hơn, môi trường bền vững hơn.

Một “Steve Jobs Việt Nam” có thể không cần giống Steve Jobs của nước Mỹ. Đó có thể là người tạo ra giải pháp cho tiếng Việt trong trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số cho doanh nghiệp nhỏ, giáo dục vùng sâu hoặc y tế cộng đồng.

Vì vậy, câu hỏi trong đề thi Văn là một gợi mở đáng quý. Nó khơi dậy khát vọng vươn lên của người trẻ. Nhưng câu trả lời nên đi xa hơn khẩu hiệu “hãy mơ lớn”. Muốn có những người làm công nghệ mang tầm ảnh hưởng, Việt Nam cần những người trẻ biết học sâu, nghĩ khác, làm thật; đồng thời cần một môi trường đủ rộng lượng để ý tưởng được thử nghiệm, đủ minh bạch để tài năng được trọng dụng và đủ kiên nhẫn để sáng tạo có thời gian lớn lên.

Những “Steve Jobs Việt Nam” sẽ không xuất hiện chỉ từ một lời kêu gọi. Họ sẽ xuất hiện khi gia đình, nhà trường, doanh nghiệp và xã hội cùng tạo ra mảnh đất để trí tuệ trẻ được nảy mầm, va đập, trưởng thành và phụng sự đời sống.