Sự chủ động là 'lá chắn' đầu tiên

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng cửa khẩu quốc tế Lào Cai, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lào Cai giúp nhân dân khắc phục hậu quả do sạt lở đất gây ra. Ảnh: Biên Cương

Ai cũng biết, thiên tai vốn không thể loại trừ hoàn toàn, nhưng thiệt hại do thiên tai gây ra hoàn toàn có thể hạn chế nếu con người nhận diện đúng nguy cơ và chuẩn bị đủ sớm. Thực tế cho thấy, trong nhiều tình huống, khoảng cách giữa an toàn và thảm họa đôi khi chỉ nằm ở một quyết định được đưa ra sớm hơn vài giờ. Bởi vậy, phòng, chống thiên tai trước hết phải bắt đầu từ khả năng dự báo, cảnh báo và nhận diện nguy cơ. Công nghệ ngày nay cho phép chúng ta nhìn thấy nhiều nguy cơ từ sớm hơn. Hệ thống quan trắc tự động, bản đồ số, ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái, cảm biến đo mưa, mực nước và dịch chuyển địa chất... nếu được khai thác hiệu quả sẽ giúp nâng cao đáng kể khả năng dự báo và tổ chức ứng phó. Nhưng công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ phát huy giá trị khi thông tin cảnh báo được chuyển hóa thành hành động kịp thời. Đó là lý do phương châm “bốn tại chỗ” vẫn giữ nguyên giá trị.

Tất nhiên, trong mọi phương án, bảo vệ tính mạng con người phải được đặt lên trên hết. Khi nguy cơ đã được xác định rõ, việc sơ tán người dân khỏi vùng nguy hiểm cần được thực hiện kiên quyết và kịp thời. Tại những khu vực ngập sâu, ngầm tràn, tuyến đường có nguy cơ sạt lở, phải tổ chức cảnh giới, cảnh báo và ngăn người, phương tiện đi vào vùng mất an toàn. Không thể đánh đổi sinh mạng con người cho một chuyến đi, một tài sản hay tâm lý tiếc của.

Nhưng sẽ là chưa đủ nếu sức mạnh phòng, chống thiên tai chỉ được đo bằng số người và phương tiện huy động sau khi thảm họa xảy ra. Một hệ thống ứng phó tốt phải được đánh giá trước hết bằng số thiệt hại đã được ngăn chặn. Cứu được một người giữa dòng lũ là hành động quả cảm; nhưng cảnh báo và sơ tán để người ấy không phải rơi vào dòng lũ còn có ý nghĩa lớn hơn. Chính vì vậy, đầu tư cho phòng ngừa luôn phải đi trước một bước so với đầu tư cho khắc phục hậu quả.

Về lâu dài, cần xây dựng một xã hội có khả năng chống chịu tốt hơn trước thiên tai. Điều đó bắt đầu từ những công trình an toàn hơn, quy hoạch dân cư phù hợp hơn, hệ thống cảnh báo nhanh hơn và cộng đồng được trang bị đầy đủ hơn những kiến thức, kỹ năng tự bảo vệ mình. Mỗi người dân cần biết phải làm gì khi có cảnh báo lũ quét, khi nước dâng nhanh, khi xuất hiện vết nứt bất thường trên sườn núi hay khi được yêu cầu sơ tán. Những kỹ năng tưởng như đơn giản ấy có thể trở thành “phao cứu sinh” trong thời điểm nguy cấp.

Thiên tai ngày càng khó lường, nhưng con người không hoàn toàn bất lực trước nó. Chúng ta có khoa học, công nghệ, hệ thống tổ chức, lực lượng tại chỗ và trên hết là tinh thần tương trợ cộng đồng đã được hun đúc qua nhiều thế hệ. Vấn đề là phải kết nối những nguồn lực ấy bằng một tư duy chủ động, một cơ chế vận hành thông suốt và trách nhiệm đến cùng. Không ai có thể ngăn một cơn bão hình thành hay buộc một trận mưa lớn dừng lại. Nhưng chúng ta có thể quyết định mình chuẩn bị như thế nào trước khi bão đến, hành động ra sao trước khi nước dâng và bảo vệ người dân thế nào trước khi hiểm nguy ập xuống. "Lá chắn" vững chắc nhất trước thiên tai, vì thế, không chỉ được dựng bằng những con đê hay công trình kiên cố, mà còn bằng sự chủ động, trách nhiệm và ý thức đặt sinh mạng con người lên trên hết.