Sự đặc biệt của 10% nhân loại thuận tay trái

Việc Albert Einstein có thực sự thuận tay trái hay không từng gây nhiều tranh luận. Ảnh: Arthur Sasse/Bettmann Archive.

Một số nhân vật nổi tiếng như Paul McCartney, Kurt Cobain, Barack Obama hay David Cameron được nhiều nguồn xác nhận là người thuận tay trái. Trong khi đó, trường hợp của Albert Einstein, Aristotle, Julius Caesar, Charles Darwin, Michelangelo, Leonardo da Vinci hay Peter Paul Rubens vẫn gây tranh cãi vì thiếu bằng chứng lịch sử trực tiếp.

Con người dường như đã nghiêng về tay phải từ hàng triệu năm trước, nhưng tiến hóa không loại bỏ hoàn toàn tay trái. Khoảng 10% dân số vẫn có xu hướng này, khiến sự khác biệt giữa hai bàn tay trở thành một manh mối về cách cơ thể và não bộ hình thành.

10 người lại có một người thuận tay trái

Tay thuận thực chất không chỉ là chuyện một người cầm bút bằng tay nào. Đây là biểu hiện dễ nhận thấy của sự bất đối xứng trong cơ thể và não bộ, theo El Pais, một trong những tờ báo lớn và có uy tín nhất ở Tây Ban Nha.

Con người có hai bán cầu não tương đối đối xứng về hình dạng nhưng không hoàn toàn giống nhau về chức năng. Một số vùng chuyên biệt cho ngôn ngữ, vận động hay xử lý thông tin có xu hướng tập trung nhiều hơn ở một bán cầu. Sự phân chia này liên quan chặt chẽ đến cách chúng ta sử dụng hai bên cơ thể.

Hiện tượng thiên lệch trái - phải cũng không chỉ xuất hiện ở con người. Nhiều loài động vật có xu hướng ưu tiên một bên cơ thể khi thực hiện những thao tác nhất định. Mèo có thể thường xuyên dùng một chân để tương tác với đồ vật, trong khi một số loài chim sử dụng cùng một chân để giữ thức ăn.

Tuy nhiên, điểm đặc biệt ở con người nằm ở mức độ nhất quán của cả quần thể. Ở tinh tinh, tỷ lệ thuận tay phải và tay trái có sự chênh lệch nhưng không lớn như ở người. Trong khi đó, cứ khoảng 8-9 người thuận tay phải mới có một người thuận tay trái.

Một trong những cách giải thích được nhắc đến là lợi thế của sự hiếm gặp. Trong các hoạt động đối kháng, một người thuận tay trái có thể khiến đối thủ gặp khó khăn vì phần lớn đối thủ đều thuận tay phải.

Chỉ có khoảng 10% nhân loại thuận tay trái. Ảnh: iStock.

Quyền Anh, đấu kiếm hay một số môn thể thao đối kháng là những lĩnh vực thường được dùng để minh họa cho hiện tượng này. Người chơi vốn dành nhiều thời gian luyện tập trước những đối thủ thuận tay phải, nên khi gặp một đối thủ thuận tay trái, họ phải thích nghi với góc đánh, hướng di chuyển và nhịp độ khác.

Cách lý giải này phù hợp với một nguyên tắc quen thuộc trong tiến hóa và lý thuyết trò chơi. Khi một đặc điểm trở nên phổ biến, việc biết cách đối phó với đặc điểm đó cũng trở nên dễ dàng hơn. Một đặc điểm hiếm có thể tạo ra lợi thế chính vì những cá thể khác ít có cơ hội làm quen với nó. Nhưng nếu số người thuận tay trái tăng quá nhiều, lợi thế này sẽ giảm đi.

Vì thế, sự tồn tại của một nhóm thiểu số có thể tạo nên trạng thái cân bằng, trong đó thuận tay phải vẫn chiếm ưu thế nhưng thuận tay trái không biến mất.

Dù hấp dẫn, giả thuyết này chưa đủ để giải thích toàn bộ hiện tượng. Những dấu hiệu về sự thiên lệch tay thuận đã xuất hiện từ rất lâu trước khi con người có các môn thể thao đối kháng hiện đại.

Các công cụ đá cổ cũng cho thấy những người tiền sử có thể đã sử dụng tay phải thường xuyên hơn trong các động tác chế tác chính xác. Điều đó đẩy câu hỏi về nguồn gốc thuận tay phải lùi xa hàng triệu năm, đến thời điểm con người còn chưa hình thành nhiều hoạt động xã hội mà ngày nay thường được dùng để giải thích sự khác biệt này.

Một hướng nghiên cứu khác tập trung vào não bộ. Ở phần lớn người thuận tay phải, các chức năng ngôn ngữ chủ yếu liên quan đến bán cầu não trái. Trong khi đó, bán cầu trái kiểm soát phần lớn hoạt động của tay phải. Mối liên hệ này khiến các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi liệu sự phát triển của ngôn ngữ và sự thiên lệch tay thuận có thể đã ảnh hưởng lẫn nhau trong quá trình tiến hóa hay không.

Một giả thuyết cho rằng giao tiếp bằng cử chỉ có thể xuất hiện trước hoặc song song với ngôn ngữ nói. Trước khi con người có thể diễn đạt những ý tưởng phức tạp bằng lời, bàn tay đã là một công cụ giao tiếp quan trọng.

Chỉ hướng, ra hiệu nguy hiểm, mô tả một hành động hoặc hướng dẫn người khác sử dụng công cụ đều đòi hỏi khả năng kiểm soát vận động chính xác. Nếu những hoạt động này ngày càng gắn với một bên cơ thể, chúng có thể góp phần định hình sự chuyên môn hóa của não.

Việc thuận tay liên quan mật thiết đến não bộ, gene, ngôn ngữ, khả năng sử dụng công cụ và môi trường. Ảnh: Carmen Botman/Season Journeys.

Từ góc nhìn này, bàn tay và ngôn ngữ không còn là hai câu chuyện tách biệt. Một hệ thống thần kinh từng giúp con người thực hiện những cử chỉ tinh vi có thể đã trở thành nền tảng cho những hình thức giao tiếp phức tạp hơn.

Khi ngôn ngữ nói phát triển, các vùng não liên quan đến vận động và giao tiếp tiếp tục tương tác với nhau. Đây là một giả thuyết có sức giải thích đáng chú ý, dù vẫn chưa thể chứng minh rằng ngôn ngữ thực sự bắt nguồn từ cử chỉ hay sự thuận tay phải trực tiếp tạo điều kiện cho quá trình đó.

Di truyền học cũng không mang lại một câu trả lời đơn giản hơn. Các nghiên cứu đã xác định hàng chục biến thể gene có liên quan đến xu hướng thuận tay, trong đó có những gene tham gia vào sự phát triển của hệ thần kinh và quá trình hình thành sự bất đối xứng trái - phải của cơ thể. Tuy nhiên, tác động của từng gene thường rất nhỏ. Không tồn tại một gene duy nhất quyết định một người chắc chắn sẽ thuận tay trái hay tay phải.

Điều này cho thấy thuận tay là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động, từ gene, sự phát triển của não, quá trình hình thành cơ thể cho đến môi trường và việc học hỏi. Ngay cả trong cùng một gia đình, những người có nền tảng di truyền tương tự vẫn có thể có tay thuận khác nhau.

Chính vì vậy, người thuận tay trái không nên được xem như một sai lệch so với chuẩn thuận tay phải. Từ góc độ tiến hóa, họ có thể đại diện cho một dạng biến thiên tự nhiên đã được duy trì trong quần thể. Câu hỏi thú vị hơn không phải vì sao một số người “khác” số đông, mà là vì sao tự nhiên lại duy trì cả hai xu hướng trong thời gian dài như vậy.

Câu chuyện phía sau một bàn tay

Sự phức tạp của câu hỏi này phần nào lý giải vì sao nhà tâm lý học Chris McManus dành gần 700 trang cho Những bí ẩn của tay phải và tay trái (NXB Trẻ, 2019), bản tiếng Việt của Right Hand, Left Hand.

Đây không phải cuốn sách chỉ giải thích vì sao một người thuận tay trái hay tay phải, mà mở rộng vấn đề thành một nghiên cứu về sự bất đối xứng của cơ thể, não bộ và cả cách con người tổ chức thế giới xung quanh.

Điểm đáng giá của cuốn sách nằm ở chính cách McManus đặt vấn đề. Tác giả không xem thuận tay là một hiện tượng biệt lập mà đặt nó vào một mạng lưới rộng hơn, liên quan đến não bộ, ngôn ngữ, gene, tiến hóa, chữ viết, thể thao và những biểu tượng về trái - phải trong văn hóa. Từ một hành động rất đời thường như cầm bút, cuốn sách dẫn người đọc đến câu hỏi lớn hơn về cách cơ thể con người được tổ chức và vì sao hai phía tưởng như đối xứng lại không bao giờ hoàn toàn giống nhau.

Cuốn sách của Chris McManus tiết lộ một số bí ẩn của tay trái và tay phải. Ảnh: NXB Trẻ.

Cách tiếp cận này cũng giúp lý giải vì sao câu chuyện về tay trái có sức hấp dẫn vượt xa một khác biệt nhỏ trong sinh hoạt. Người thuận tay trái không chỉ sử dụng bàn tay khác với phần lớn dân số. Sự khác biệt đó là một dấu hiệu có thể quan sát được của những bất đối xứng sâu hơn trong cơ thể và não bộ. Ngược lại, chính nhóm thiểu số này cũng giúp các nhà khoa học nhìn rõ hơn sự phổ biến của tay phải. Nếu tất cả đều thuận tay phải, sự bất đối xứng ấy có thể khó được nhận ra như một vấn đề cần giải thích.

Một trong những điểm đáng chú ý của Những bí ẩn của tay phải và tay trái là cuốn sách không cố biến một giả thuyết thành đáp án cuối cùng. Đây cũng là điều khiến cách tiếp cận nghiên cứu của McManus có giá trị. Gene có liên quan nhưng không quyết định hoàn toàn. Sự chuyên môn hóa của não có thể giúp giải thích mối liên hệ giữa tay thuận và ngôn ngữ nhưng chưa đủ để lý giải tỷ lệ 90-10. Lợi thế của người thuận tay trái trong một số hoạt động đối kháng có thể góp phần duy trì nhóm thiểu số nhưng không thể giải thích toàn bộ lịch sử của hiện tượng.

Nói cách khác, thuận tay có lẽ không phải sản phẩm của một nguyên nhân duy nhất. Nó giống kết quả của nhiều quá trình tiến hóa chồng lên nhau, trong đó sự phát triển của não, khả năng sử dụng công cụ, giao tiếp, di truyền và môi trường cùng tham gia. Một số yếu tố có thể củng cố xu hướng thuận tay phải, trong khi những lợi thế khác lại giúp nhóm thuận tay trái tiếp tục tồn tại.

Đây cũng là lý do câu hỏi tưởng như đơn giản “vì sao bạn thuận tay trái?” vẫn chưa có câu trả lời hoàn toàn thỏa đáng. Khoa học có thể xác định ngày càng nhiều mảnh ghép, nhưng việc ghép chúng thành một lời giải duy nhất vẫn còn bỏ ngỏ.

Sau gần 700 trang, điều đáng nhớ nhất mà cuốn sách để lại có lẽ không phải một đáp án cho việc con người nên dùng tay nào. Giá trị của nó nằm ở việc cho thấy một thói quen tưởng như nhỏ bé có thể mở ra câu chuyện lớn về tiến hóa. Tay trái và tay phải là hai phía của cùng một cơ thể, nhưng sự chênh lệch giữa chúng phản ánh cách não bộ phân chia chức năng, cách con người giao tiếp, chế tạo công cụ và thích nghi với môi trường.

Vì thế, 10% người thuận tay trái không đơn thuần là một con số. Họ là lời nhắc rằng tiến hóa không nhất thiết phải loại bỏ những đặc điểm thiểu số. Đôi khi, một đặc điểm tồn tại chính vì nó hiếm, hoặc đơn giản vì tự nhiên không có lý do đủ mạnh để xóa bỏ nó.

Và trong trường hợp tay trái, chính sự tồn tại bền bỉ của nhóm thiểu số này mới là phần bí ẩn nhất.