Sửa đổi Luật Thủ đô: Trao quyền mạnh mẽ để Hà Nội phát huy tính chủ động, sáng tạo

Hoàn thiện thể chế đặc thù, vượt trội, ổn định và có tầm nhìn dài hạn

Theo dự kiến của chương trình Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, chiều 8-4, Bộ trưởng Bộ Tư pháp thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình về dự án Luật Thủ đô (sửa đổi); Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội trình bày Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Thủ đô (sửa đổi); thảo luận ở tổ về dự án Luật.

Lần sửa Luật này sẽ tạo dựng không gian thể chế mới cho Thủ đô phát triển mạnh hơn, bài bản hơn, hiện đại hơn và xứng tầm hơn. Ông Nguyễn Công Anh, Phó Giám đốc Sở Tư pháp thành phố Hà Nội cho biết, với cách tiếp cận mới trong xây dựng Luật theo tinh thần của Nghị quyết số 66-NQ/TW, quan điểm, mục tiêu xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới theo Nghị quyết 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị và các quan điểm xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi), thay vì quy định cụ thể các nội dung như tại Luật Thủ đô số 39/2024/QH15, dự thảo mới tập trung phân quyền cho thành phố quyết định, tạo không gian tối đa cho sự sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thủ đô; đồng thời tăng cường yêu cầu về kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình với 9 nhóm nội dung chủ yếu.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) quy định phân quyền toàn diện, tối đa cho chính quyền TP Hà Nội nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Ảnh minh họa: Phạm Mạnh

Việc sửa đổi Luật Thủ đô nhằm hoàn thiện thể chế đặc thù, vượt trội, ổn định và có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò của Thủ đô là đô thị đặc biệt, trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo; qua đó khẳng định và phát huy vai trò hạt nhân, cực tăng trưởng, động lực phát triển quan trọng của Vùng đồng bằng sông Hồng và cả nước; đồng thời, tạo lập hành lang pháp lý để triển khai thí điểm, đánh giá và hoàn thiện các cơ chế, chính sách đột phá trước khi nhân rộng, góp phần nâng cao chất lượng thể chế, hiệu lực, hiệu quả quản trị và năng lực dẫn dắt phát triển của Thủ đô, tạo nền tảng vững chắc và tạo dư địa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế liên tục ở mức “hai con số”.

Về quan điểm xây dựng dự án Luật:

Thứ nhất, tiếp tục thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, các chỉ đạo của Bộ Chính trị và đồng chí Tổng Bí thư; bảo đảm phù hợp với Hiến pháp 2013 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Nghị quyết số 203/2025/QH15 của Quốc hội và các cam kết, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Thứ hai, trao quyền mạnh hơn; phân cấp, phân quyền toàn diện hơn; trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn. Theo đó, cần tăng cường phân quyền toàn diện, tối đa cho chính quyền thành phố Hà Nội nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền thành phố Hà Nội; đồng thời, bảo đảm nhiệm vụ kiểm tra, giám sát của Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ngành liên quan và trách nhiệm giải trình của chính quyền Thủ đô trong thực hiện các cơ chế, chính sách, thẩm quyền được giao.

Thứ ba, cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thủ đô vừa có tính vượt trội, vừa có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với bối cảnh thực tiễn phát triển của Thủ đô và phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực của Nhà nước; tạo động lực, đột phá mới cho Thủ đô, giải quyết các điểm nghẽn, thách thức và tạo thể chế thuận lợi, dẫn đường, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Trong đó, kế thừa, phát triển các quy định đã được thực tiễn kiểm nghiệm tốt, khắc phục bất cập, hạn chế của Luật Thủ đô số 39/2024/QH15; kế thừa Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô; các cơ chế, chính sách đặc thù đang thí điểm cho các tỉnh, thành phố có cơ chế, chính sách xử lý vướng mắc về pháp luật hoặc áp dụng cho từng dự án phù hợp với Thủ đô.

Hà Nội là điểm đến thanh bình. Ảnh: Phạm Mạnh

Những điểm mới đột phá

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) có 5 điểm mới đột phá.

Một là, phân quyền toàn diện và tối đa: Dự thảo giao cho chính quyền thành phố hơn 180 thẩm quyền mới, chuyển từ cơ chế “thực thi chính sách” sang “thiết kế chính sách”. Hà Nội sẽ chủ động hơn trong tổ chức bộ máy, biên chế và quản lý đầu tư.

Hai là, động lực từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo: Xác định đây là “trụ cột chiến lược”. Hà Nội được phép áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các công nghệ, mô hình kinh doanh mới; cho phép các nhà khoa học tại cơ sở công lập được thành lập doanh nghiệp để thương mại hóa nghiên cứu.

Thành phố Hà Nội sẽ quy định cụ thể các trường hợp đặt hàng trực tiếp hoặc chỉ định thầu đối với các doanh nghiệp trong việc thực hiện các nhiệm vụ hoặc các dự án khoa học công nghệ. Nghĩa là khi thấy các doanh nghiệp có những sản phẩm có tiềm năng thì thành phố sẽ đặt hàng để nghiên cứu. Khi nghiên cứu thành công, thành phố sẽ chuyển vai trò từ nhà quản lý sang vai trò là “nhà tiêu thụ đầu tiên”. Quy định này sẽ góp phần nuôi dưỡng hệ sinh thái khởi nghiệp, để doanh nghiệp có thêm nguồn lực tiếp tục hoàn thiện, phát triển sản phẩm để cạnh tranh với sản phẩm của các tập đoàn, công ty lớn.

Mục tiêu cuối cùng là đến năm 2030, tỷ trọng kinh tế số của Hà Nội phải chiếm tối thiểu 40% GRDP. Đối với các doanh nghiệp có những sản phẩm, công nghệ, dịch vụ mô hình kinh doanh mới dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, thành phố sẽ tạo cơ chế để thử nghiệm có kiểm soát. Cơ chế chính sách này sẽ góp phần thúc đẩy mạnh mẽ nghiên cứu, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo trong các doanh nghiệp, góp phần nâng cao năng lực sản xuất trong các doanh nghiệp, làm chủ công nghệ, từ đó nâng cao nâng cao năng suất lao động, góp phần thúc đẩy tăng trưởng GRDP.

Ba là, cơ chế tài chính, ngân sách đặc thù: Tăng tỷ lệ điều tiết ngân sách cho thành phố; cho phép Hà Nội được hưởng toàn bộ số tăng thu ngân sách Trung ương trên địa bàn để tái đầu tư vào các dự án hạ tầng trọng điểm, đặc biệt là hệ thống đường sắt đô thị (Metro).

Bốn là, phát triển đô thị bền vững (TOD): Lần đầu tiên mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) được luật hóa rõ nét, tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội cải tạo chung cư cũ, phát triển không gian ngầm và các khu đô thị vệ tinh hiện đại.

Năm là, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa: Quy định chặt chẽ về việc kiểm kê di sản trước khi di dời các cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc; đồng thời có cơ chế đặc thù để huy động nguồn lực xã hội đầu tư vào công nghiệp văn hóa, xứng tầm trung tâm văn hiến của cả nước.

Từ “thực thi chính sách” sang “thiết kế chính sách”

Một trong những điểm mới tại dự thảo Luật lần này là thay đổi vai trò của Thủ đô từ “thực thi chính sách” sang “thiết kế chính sách”.

Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tư pháp Nguyễn Quốc Hoàn cho rằng, đây là bước đột phá nhằm đảm bảo vị thế của Thủ đô là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia và hạt nhân dẫn dắt vùng Thủ đô; giúp Hà Nội chủ động tạo lập hành lang pháp lý bứt phá thay vì chờ đợi các quy định của Trung ương. Thể chế này cho phép Thủ đô ban hành văn bản quy định khác với văn bản của Trung ương hoặc xác lập các biện pháp đặc thù khi chưa có quy định của Chính phủ, bộ, ngành để giải quyết triệt để các "điểm nghẽn" về ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và các dự án chậm triển khai. Đồng thời, cho phép kiến tạo không gian cho đổi mới sáng tạo thông qua cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) các mô hình kinh tế, quản trị mới bảo đảm nguyên tắc phân quyền tối đa, tự chủ về tổ chức bộ máy gắn liền với công tác giám sát và trách nhiệm giải trình.

Dự thảo Luật cụ thể hóa cách tiếp cận giao Hà Nội được “thiết kế chính sách” thông qua các điều, khoản giao HĐND và UBND thành phố ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quy định chi tiết hoặc hướng dẫn thi hành các nội dung đặc thù của Luật.

Bên cạnh đó, việc thể chế hóa chủ trương “trao quyền mạnh hơn - phân cấp, phân quyền toàn diện hơn - trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn” là yêu cầu xuyên suốt khi xây dựng dự thảo Luật Thủ đô. Theo đó, dự thảo Luật quy định phân quyền toàn diện, tối đa nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền thành phố Hà Nội.

Dự thảo Luật đã bổ sung cơ chế phân quyền mạnh mẽ hơn cho chính quyền thành phố Hà Nội trong lĩnh vực tổ chức bộ máy và công vụ, chuyển từ cơ chế “phối hợp, xin ý kiến” sang “tự chủ, tự quyết”. Đồng thời, quy định HĐND thành phố được trao quyền quyết định biên chế các cơ quan trong hệ thống chính trị của thành phố.

Dự thảo Luật phân quyền cho thành phố chủ động xây dựng và phê duyệt các đề án thí điểm cơ chế, chính sách chưa có trong Luật hoặc khác với Luật hiện hành để xử lý các "điểm nghẽn" về thể chế. Ngoài ra, nhằm xác lập các không gian pháp lý đột phá, đổi mới, sáng tạo, dự thảo Luật quy định theo hướng giao quyền chủ động HĐND thành phố trong việc ban hành các quy định để thực hiện thử nghiệm có kiểm soát trên địa bàn, thay vì quy định cụ thể lĩnh vực áp dụng, thời hạn thực hiện, điều kiện của tổ chức cá nhân tham gia thử nghiệm có kiểm soát như Luật Thủ đô số 39/2024/QH15.