Sức cầu nội địa dẫn dắt đà phục hồi ngành thép

Tuy nhiên, đối với thị trường quốc tế, ngành thép đang đứng trước một "cuộc chơi" mới với nhiều rào cản từ thuế carbon, các vụ kiện phòng vệ thương mại...

Bốc xếp thép cuộn tại cảng chuyên dùng Hòa Phát Dung Quất của Tập đoàn Hòa Phát. Ảnh: Trần Nghi

Phục hồi giữa thách thức

Tháng 12-2025, sự kiện ghi dấu ấn với ngành thép Việt Nam khi Tập đoàn Hòa Phát khởi công dự án Nhà máy Sản xuất Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất. Với số vốn đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng, sử dụng dây chuyền hiện đại của châu Âu, nhà máy dự kiến cho ra lò những thanh ray đường sắt cao tốc "Made in Vietnam" đầu tiên vào năm 2027. Đây là nền móng cho dòng thép chất lượng cao, giúp Việt Nam thoát dần khỏi những sản phẩm thép xây dựng phổ thông vốn đang dư thừa công suất.

Nhìn lại năm 2025, Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) Nghiêm Xuân Đa nhận định, đây là một năm chuyển mình đầy thử thách. Ngành thép tiếp tục khẳng định vai trò trụ cột trong nền kinh tế nhưng phải đối mặt với những biến động cung - cầu phức tạp. Dữ liệu thực tế cho thấy, thị trường đã có sự hồi phục ngoạn mục: Sản lượng thép thô đạt mức cao kỷ lục 24,7 triệu tấn (vượt mốc lịch sử năm 2020), tăng 12% so với năm 2024 và cao nhất 5 năm gần đây. Tiêu thụ thép các loại đạt 24,1 triệu tấn, tăng 12,9% so với cùng kỳ; trong đó xuất khẩu đạt 3,15 triệu tấn tăng 12,8% so với cùng kỳ 2024. Kết quả này cho thấy xu hướng hiện đại hóa các khu liên hợp luyện kim khép kín từ thượng nguồn đến hạ nguồn đang đi đúng hướng.

Không chỉ vậy, năng lực tự vệ thương mại của doanh nghiệp ngành thép Việt đối với thị trường quốc tế cũng được nâng cao. Năm 2025, Việt Nam đã giành được những thắng lợi quan trọng trong các vụ kiện chống bán phá giá tại Liên minh châu Âu (EU), Canada, Australia và Ấn Độ. Việc các sản phẩm thép Việt Nam đạt mức thuế 0% hoặc thấp hơn các đối thủ cạnh tranh là minh chứng cho sự minh bạch và nỗ lực chuẩn hóa hệ thống quản trị. Đặc biệt, kết luận từ EU và Canada về việc "không tồn tại tình hình kinh tế phi thị trường" trong ngành thép Việt Nam đã tạo ra một tiền lệ pháp lý giá trị, bảo vệ vị thế của thép Việt trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu.

Dù vậy, thách thức vẫn hiện hữu khi nhận thức về chuyển đổi xanh ở một số doanh nghiệp vẫn ở bề nổi. Các vụ kiện phòng vệ thương mại có xu hướng gia tăng với tính chất phức tạp hơn, gây tốn kém chi phí và thời gian kéo dài cho doanh nghiệp.

Chiến lược vươn tầm và "chìa khóa" chuyển đổi xanh toàn diện

Bước sang năm 2026, ngành thép Việt Nam xác định tập trung cho tăng trưởng xanh, chuyển đổi số, vươn tầm hiện đại. Theo Nghị quyết số 01/NQ-CP của Chính phủ, với mục tiêu Tổng sản phẩm nội địa (GDP) năm 2026 tăng trưởng 10% trở lên, ngành thép dự báo sẽ tăng trưởng mạnh mẽ 8-10%, đưa sản lượng thép thành phẩm lên mức 33-34,5 triệu tấn. Động lực chính thúc đẩy sự tăng trưởng này đến từ các đại dự án như hệ thống đường cao tốc trục Bắc - Nam, Sân bay Long Thành và các dự án bất động sản dân dụng đang hồi sinh… Giám đốc Công ty Thép Hòa Phát Hưng Yên (Tập đoàn Hòa Phát) Kiều Chí Công dự báo, với nhu cầu xây dựng tăng cao, năm nay sẽ đánh dấu mức tăng trưởng mạnh vượt bậc của ngành thép. Hòa Phát sẽ đẩy mạnh khai thác tối đa công suất các nhà máy. Đặc biệt, năm 2026 Khu liên hợp sản xuất gang thép Hòa Phát Dung Quất sẽ hoạt động đầy đủ công suất 12 triệu tấn thép/năm...

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất trong năm 2026 không còn là sản lượng, mà là "tính xanh" của thép. Đáng chú ý, kể từ ngày 1-1-2026, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU chính thức chuyển sang giai đoạn có chi phí thực. Điều này đồng nghĩa với việc nếu không chuyển đổi công nghệ, thép Việt sẽ mất đi tấm vé vào thị trường châu Âu cao cấp.

Trong nỗ lực hiện thực hóa mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050, các doanh nghiệp lớn ngành thép đang tiên phong chuyển đổi sang mô hình sản xuất tuần hoàn. Điển hình là Tập đoàn Hòa Phát với lộ trình thép "xanh", tập trung ứng dụng công nghệ hoàn nguyên trực tiếp (DRI) và năng lượng tái tạo nhằm loại bỏ nhiên liệu hóa thạch.

Song hành cùng xu hướng đó, Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam đã ghi nhận mức giảm phát thải CO2 tới 60% nhờ hệ thống lò điện hồ quang, đồng thời tiên phong áp dụng tiêu chuẩn ESG và CBAM. Việc nhiều doanh nghiệp đạt chứng chỉ quốc tế như "Responsible Steel" hay EPD không chỉ khẳng định cam kết giảm dấu chân carbon mà còn thiết lập chuẩn mực mới, nâng cao năng lực cạnh tranh cho thép Việt trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu.

Về mặt vĩ mô, Chiến lược “Phát triển ngành thép đến năm 2030, tầm nhìn 2050” vừa được Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn phê duyệt đã vạch ra một lộ trình cụ thể. Mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam không chỉ sản xuất thép xây dựng mà phải đáp ứng 80-85% nhu cầu thép chất lượng cao, thép hợp kim và thép đặc biệt cho ngành chế tạo, đóng tàu, ô tô, năng lượng và quốc phòng trong nước. Tầm nhìn đến năm 2050, sản lượng thép thô dự kiến đạt 65-70 triệu tấn/năm, đưa Việt Nam trở thành một cường quốc thép "xanh" của khu vực.

Để hiện thực hóa những mục tiêu này, Hiệp hội Thép Việt Nam cam kết tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn "xanh", tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về công nghệ phát thải thấp và xây dựng mạng lưới liên kết giữa nhà sản xuất thượng nguồn và hạ nguồn.

Lam Giang