Sức hút đầu tư dài hạn của Việt Nam và bài toán hóa giải 'chi phí ẩn'

Đây là kết quả nổi bật từ Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý III.2026 do Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) công bố ngày 15.10, dựa trên khảo sát do DXL Research & Consulting thực hiện từ 14–30.9 với 230 lãnh đạo doanh nghiệp thành viên (tương đương khoảng 10% số lượng được mời). Kết quả phản ánh quan điểm của nhóm tham gia, không đại diện cho toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp châu Âu.

Dù kinh tế toàn cầu còn nhiều bất ổn và các rào cản hành chính nội địa vẫn tạo áp lực lên chi phí vận hành, cộng đồng doanh nghiệp châu Âu tiếp tục khẳng định niềm tin dài hạn vào Việt Nam. Báo cáo không chỉ ghi nhận sức hút bền vững với dòng vốn FDI, mà còn chỉ rõ những “chi phí ẩn” cần được hóa giải để biến đà tăng trưởng vĩ mô thành giá trị thực chất cho doanh nghiệp.

Niềm tin dài hạn và cam kết “cắm rễ”

Sự gắn bó không chỉ dừng lại ở đánh giá tích cực. 63% doanh nghiệp đã lập kế hoạch hoạt động và đầu tư tại Việt Nam từ 5 năm trở lên, trong đó 23% nhìn xa hơn 20 năm. Ở nhóm doanh nghiệp quy mô lớn (trên 500 lao động), tỷ lệ sẵn sàng giới thiệu Việt Nam lên tới 97%.

Khi được hỏi về lợi thế cạnh tranh của Việt Nam so với các thị trường khác, doanh nghiệp nêu bốn yếu tố chính: nguồn nhân lực (52%), chi phí cạnh tranh (51%), ổn định chính trị và kinh tế vĩ mô (44%), cùng tiềm năng thị trường nội địa (42%).

Dòng vốn FDI được cho là một minh chứng: chín tháng đầu năm 2026, vốn đăng ký đạt 50,36 tỷ USD, vốn thực hiện đạt 21,07 tỷ USD – mức giải ngân cao nhất trong năm năm qua.

Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert ví quan hệ đối tác bền chặt như một cái cây: giá trị không chỉ nằm ở chiều cao mà ở bộ rễ bám sâu. Nhiều doanh nghiệp châu Âu đang xem Việt Nam là nơi để “cắm rễ” lâu dài.

Bức tranh BCI: Điểm sáng và sự phân hóa

Chỉ số BCI quý III đạt 78,3 điểm, giảm nhẹ 1,4 điểm so với quý II (79,7 điểm) nhưng vẫn duy trì ở vùng cao so với nhiều năm gần đây. 64% doanh nghiệp đánh giá tình hình kinh doanh quý III ở mức “tốt” hoặc “rất tốt”; 65% lạc quan về quý IV.

Niềm tin không đồng đều. Nhóm doanh nghiệp tập trung vào thị trường nội địa ghi nhận BCI cao nhất với 80,4 điểm (tăng 1,2 điểm), cho thấy khả năng chống chịu tốt hơn trước biến động bên ngoài.

Ngược lại, các nhóm doanh nghiệp hướng tới xuất khẩu giảm điểm: ASEAN 73,9; châu Âu 73,0; Mỹ 70,7.

Xét theo ngành, Thương mại – Logistics – Hàng tiêu dùng dẫn đầu với 84,2 điểm (tăng 3,1 điểm). Nông nghiệp và Chuỗi giá trị thực phẩm tăng mạnh nhất (+11,7 điểm lên 83,9). Ngược lại, Du lịch và Nhà hàng – Khách sạn sụt giảm mạnh nhất (-22,5 điểm xuống 67,9) sau khi dẫn đầu quý trước, phản ánh sự nhạy cảm với thay đổi chi tiêu, chi phí vận hành và thời tiết khắc nghiệt.

Ông Jaspaert nhận định Việt Nam đang duy trì đà tăng trưởng ấn tượng (GDP quý III tăng 9,95%, chín tháng tăng 9,01%), song số liệu vĩ mô “vẫn chưa phản ánh trọn vẹn bức tranh thực tế” mà doanh nghiệp đang đối mặt.

“Chi phí ẩn” của việc tuân thủ

Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế nằm ở gánh nặng vận hành. 93% doanh nghiệp cho biết môi trường pháp lý – hành chính cũng như thuế và quản lý tài chính ảnh hưởng đến tăng trưởng của họ ở một mức độ nào đó; riêng yếu tố pháp lý và hành chính, 42% ghi nhận tác động đáng kể. 

Trung bình mỗi doanh nghiệp phải đối mặt với 8 thách thức cùng lúc; 77% gặp từ 5 thách thức trở lên.

Ba điểm nghẽn được nhắc nhiều nhất là: Thủ tục hành chính (60%); Quy định chưa rõ ràng hoặc áp dụng thiếu nhất quán (53%); Quản lý thuế, bao gồm hoàn thuế VAT (52%).

Vướng mắc thông quan và tranh chấp trị giá hải quan (30%) tăng 8 bậc so với quý II, cũng là mức tăng thứ hạng lớn nhất. Các khoản chi phí này thường không nằm trong dự toán. Một doanh nghiệp chia sẻ: “Chúng tôi phải thuê chuyên gia để xử lý hàng loạt quy định mới… Việc tuân thủ rất tốn kém và không thể lập ngân sách.”

Ông Xavier Depouilly, Tổng Giám đốc DXL Research & Consulting, nhấn mạnh rằng nhiều quy trình trực tuyến vẫn đi kèm thủ tục giấy tờ, “Mỗi giờ dành để giải quyết các quy trình này là thời gian bị mất đi”, ông nói

Nhóm doanh nghiệp nhỏ (1–50 lao động) tỏ ra dè dặt hơn: 14–17% chưa sẵn sàng giới thiệu Việt Nam. Nhóm ít sẵn sàng nêu quy định thiếu rõ ràng nhiều hơn 29 điểm phần trăm so với nhóm sẵn sàng (77% so với 48%).

Cải cách thể chế để bộ rễ phát triển bền vững

Trong bối cảnh Nghị quyết 10-NQ/TW (ban hành ngày 8.6.2026) định hướng phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp châu Âu xếp các ưu tiên cải cách như sau: Đẩy nhanh và bảo đảm nhất quán trong ra quyết định hành chính (37%); Đồng bộ tiêu chuẩn với chuẩn mực quốc tế và EU (35%); Đơn giản hóa và số hóa thủ tục (35%); Quy định rõ ràng hơn, kèm tham vấn trước khi triển khai (34%).

Ông Jaspaert khẳng định một khung pháp lý đơn giản, minh bạch, có hướng dẫn hiệu quả là điều kiện thiết yếu để nền kinh tế cạnh tranh cao: “Để bộ rễ đâm chồi nảy nở mạnh mẽ, cần có môi trường thuận lợi.”

Eurocham cho biết, những kết quả từ BCI quý III.2026 cũng sẽ được dùng làm cơ sở dữ liệu thực tiễn cho chuyến công tác thường niên của lãnh đạo EuroCham tới trụ sở Ủy ban Châu Âu tại Brussels (19–22.10.2026), đồng thời đặt nền móng cho Diễn đàn và Triển lãm kinh tế kăng trưởng (GEFE 2027) tại TP.HCM – hướng tới một môi trường đầu tư xanh, bền vững và rộng mở hơn tại Việt Nam.

Lan Chi (trích lược từ báo cáo Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý III/2026 của Eurocham)