Sức sống mãnh liệt, bền bỉ của tinh hoa bách nghệ Thăng Long - Hà Nội

Sự kiện này không chỉ là sự ghi nhận của quốc tế, mà còn là minh chứng đanh thép cho sức sống mãnh liệt, bền bỉ của tinh hoa bách nghệ Thăng Long - Hà Nội trên hành trình vươn ra “biển lớn”.

Dấu ấn tinh hoa bách nghệ trên bản đồ toàn cầu

Thủ đô Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị, hành chính của cả nước mà còn được ví như "cái nôi" của những trầm tích văn hóa dân gian, nơi hội tụ hàng trăm làng nghề truyền thống danh tiếng. Vượt qua những thăng trầm của lịch sử và sức ép cạnh tranh khốc liệt từ nền sản xuất công nghiệp hiện đại, các làng nghề truyền thống vẫn lặng lẽ giữ nhịp đập, bảo tồn hồn cốt cha ông.

Thống kê cho thấy, Hà Nội hiện có 337 nghề truyền thống đã được công nhận, được xem là một trong những địa phương sở hữu kho tàng nghề thủ công phong phú bậc nhất cả nước. Trong nhiều năm qua, cùng với việc gìn giữ giá trị truyền thống, thành phố cũng từng bước đưa các làng nghề tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị văn hóa - du lịch - thương mại hiện đại.

Việc Sơn Đồng và Chuyên Mỹ được công nhận diễn ra sau khi làng nghề gốm sứ Bát Tràng và lụa Vạn Phúc gia nhập mạng lưới vào năm 2024, nâng tổng số làng nghề của Hà Nội tham gia mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới lên 4 làng nghề. Đây cũng là dấu mốc đưa Việt Nam trở thành quốc gia đứng thứ hai thế giới về số lượng thành viên tham gia mạng lưới, chỉ sau Iran.

Sản phẩm gốm sứ Bát Tràng được nhiều khách hàng trong nước và quốc tế biết đến, ưa chuộng. Ảnh: Trung Nguyên

Phía sau sự ghi nhận quốc tế ấy là hành trình bền bỉ gìn giữ nghề truyền thống của nhiều thế hệ nghệ nhân, thợ giỏi. Đối với làng nghề Sơn Đồng, từ lâu được biết đến là một trong những trung tâm điêu khắc tượng, sơn son thếp vàng nổi tiếng miền Bắc.

Những pho tượng Phật, tượng thờ, hoành phi, câu đối… mang dấu ấn Sơn Đồng hiện diện ở nhiều đình, chùa, di tích văn hóa trong cả nước. Không chỉ là nghề mưu sinh, nghề điêu khắc ở Sơn Đồng còn gắn với đời sống tín ngưỡng và chiều sâu văn hóa dân tộc.

Trong khi đó, Chuyên Mỹ là vùng đất nổi tiếng với nghề khảm trai sơn mài, nơi những mảnh trai, vỏ ốc qua bàn tay người thợ trở thành các tác phẩm thủ công tinh xảo. Trải qua nhiều biến động của thị trường, nghề truyền thống nơi đây vẫn được duy trì như một phần căn cốt văn hóa của làng quê Bắc Bộ.

Còn với làng nghề gốm sứ Bát Tràng, nơi đây không chỉ là cái nôi của nghề gốm sứ Việt Nam mà còn là biểu tượng của sự sáng tạo không ngừng nghỉ. Những sản phẩm gốm sứ không chỉ tinh tế về hình thức mà còn đa dạng về mẫu mã, ngày càng thu hút sự quan tâm của người tiêu dùng trong và ngoài nước.

Bên cạnh sản phẩm gốm sứ Bát Tràng thì sự mềm mại của những tấm lụa Vạn Phúc lâu nay vẫn là niềm tự hào của người dân Hà Nội, bởi đây chính là biểu tượng của sự thanh lịch và tinh tế.

Với bề dày lịch sử, các thế hệ, nghệ nhân làng nghề dệt lụa Vạn Phúc đã gìn giữ và phát triển nghệ thuật dệt lụa. Những tấm lụa không chỉ đẹp về màu sắc mà còn tinh xảo trong từng đường nét hoa văn. Làng nghề dệt Lụa Vạn Phúc đã và đang trở thành điểm du lịch, tham quan nổi tiếng của Thủ đô...

Du khách quốc tế thích thú, tham quan trải nghiệm làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ. Ảnh: Minh Lộc

Với sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, các làng nghề tại Hà Nội đang dần khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường quốc tế. Mỗi làng nghề đều mang bản sắc riêng, với những sản phẩm độc đáo theo phong cách văn hóa địa phương, có sức cạnh tranh cao trên thị trường trong nước và quốc tế... Các làng nghề Bát Tràng, Vạn Phúc, Sơn Đồng và Chuyên Mỹ không chỉ là biểu tượng của nghề thủ công truyền thống Việt Nam, mà còn tạo ra những tác phẩm nghệ thuật sáng tạo, kết tinh từ tài hoa, tâm huyết của các nghệ nhân, thợ giỏi.

Việc bốn ngôi làng cổ kính này vươn mình xác lập vị thế toàn cầu đã tiếp tục làm phong phú thêm hệ sinh thái của Hà Nội - Thành phố Sáng tạo đã được UNESCO công nhận, mở ra những cơ hội vàng để quảng bá hình ảnh quốc gia ra thế giới.

Bệ phóng cho nền "Kinh tế di sản" vững bền

Lý giải cho sức sống trường tồn của các làng nghề, nghề truyền thống, các chuyên gia văn hóa đều đồng tình ở một điểm: Đó là nghệ thuật dung hòa giữa việc bảo lưu kỹ nghệ cổ truyền và sự nhạy bén thích ứng với nhu cầu thị trường hiện đại.

Là một trong số những địa phương có làng nghề được gia nhập Mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới, ông Cao Văn Tâm, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Đồng cho biết: Làng nghề Sơn Đồng trải qua hơn một nghìn năm hình thành và phát triển với nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử.

Tuy nhiên, với tình yêu nghề, sự nhiệt huyết của những người thợ nghệ nhân Sơn Đồng, làng nghề thủ công mỹ nghệ sơn son thếp vàng vẫn phát triển và tạo được tiếng vang đến hôm nay, đặc biệt trở thành thành viên của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Hiện nay, làng nghề có khoảng 700 hộ với 26 nghệ nhân, hơn 50 thợ giỏi là lực lượng hùng hậu và cũng là trung tâm của làng nghề, góp phần tiếp dẫn mạch nối nuôi dưỡng làng nghề thủ công Sơn Đồng phát triển đến thế hệ tương lai.

Ông Cao Văn Tâm, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Đồng (đeo kính) giới thiệu các sản phẩm của làng nghề Sơn Đồng. Ảnh: Thiện Tâm

Vui mừng khi làng nghề được trở thành thành viên của mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo trên thế giới, Nghệ nhân Nguyễn Thanh Sơn (một trong những nghệ nhân giỏi của làng nghề Sơn Đồng, năm 2025 được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú) cho biết: Việc trở thành thành viên của mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới là một vinh dự rất lớn đối với Sơn Đồng. Đây vừa là niềm vinh dự tự hào, nhưng cũng gắn với trọng trách vô cùng lớn lao trong quá trình bảo tồn và phát triển làng nghề. Trong đó, đáng lưu tâm là vấn đề phát triển làng nghề vừa truyền thống vừa hiện đại nhưng phải gắn với bảo vệ môi trường.

Để phát huy thế mạnh làng nghề, đồng thời gắn sự tồn tại của làng nghề trong quy hoạch phát triển Thủ đô, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Mạnh Phương cho biết: Sở đang tập trung thực hiện Đề án “Tổng thể phát triển làng nghề trên địa bàn thành phố giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2050”. Điểm cốt lõi của đề án là bảo tồn cấu trúc làng truyền thống theo mô hình “làng trong phố - phố trong làng”. Đây không chỉ là sự thay đổi về diện mạo kiến trúc mà là sự thay đổi về bản chất kinh tế, biến làng nghề thành những hệ sinh thái sản xuất sạch, gắn liền với phát triển du lịch và văn hóa.

Cũng theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, sự vươn lên của các làng nghề Sơn Đồng, Chuyên Mỹ hay trước đó là gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc... đang phác họa một lộ trình phát triển vô cùng xán lạn cho mảng "kinh tế di sản". Khi sản phẩm thủ công mang trong mình câu chuyện lịch sử, dấu ấn văn hóa bản địa và đạt tiêu chuẩn chất lượng toàn cầu, chúng sẽ mang lại giá trị gia tăng gấp nhiều lần so với sản xuất công nghiệp đại trà.

Đặc biệt, các danh hiệu quốc tế sẽ góp phần nâng tầm thương hiệu làng nghề, tạo điều kiện thuận lợi trong công tác quảng bá, xúc tiến thương mại, thu hút khách tham quan, du lịch; nhận thức của các cơ sở sản xuất và người dân chuyển biến rõ rệt, chú trọng hơn đến chất lượng, mẫu mã sản phẩm, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại; đời sống vật chất và tinh thần của người dân được cải thiện; giá trị văn hóa truyền thống của làng nghề tiếp tục được gìn giữ, phát huy...