Sùng A Cải: Từ trồng rừng đến tạo sinh kế cho người dân vùng cao

Dự án trồng rừng “Ước mơ triệu cây xanh” trong những năm gần đây đã góp phần phủ xanh hàng trăm nghìn cây trên các vùng đồi trọc, giảm nguy cơ xói mòn, hạn chế lũ quét và từng bước cải thiện môi trường sống ở các tỉnh vùng cao từ Lào Cai đến Lai Châu, Điện Biên, Phú Thọ, Sơn La, Hòa Bình. Không chỉ dừng lại ở việc trồng cây, dự án còn mở ra hướng phát triển kinh tế mới thông qua mô hình sinh kế đa tầng, kết hợp giữa cây lâm nghiệp, cây ăn quả và cây dược liệu.

Từ giấc mơ phủ xanh đồi trọc đến phong trào cộng đồng

Từ một sáng kiến ban đầu, mô hình này đang giúp tận dụng hiệu quả diện tích đất đồi, tạo nguồn thu theo từng giai đoạn và giảm phụ thuộc vào canh tác ngắn ngày. Nhiều diện tích đất trước đây bị bỏ hoang hoặc khai thác kém hiệu quả nay đã được đưa vào sản xuất theo hướng bền vững hơn, góp phần cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

Đứng sau mô hình này là Sùng A Cải – một người trẻ dân tộc Mông ở xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Sùng A Cải chia sẻ: “Là con thứ ba trong gia đình có 6 anh chị em, tôi lớn lên trong hoàn cảnh nghèo khó. Từ khi học lớp 6, bố tôi ốm đau, gánh nặng kinh tế dồn lên vai mẹ. Những bữa cơm đạm bạc, có khi cả tháng chỉ vài lần có thịt, trở thành ký ức không thể quên trong tuổi thơ tôi.”

Những năm học phổ thông, Cải phải rời nhà đi học cách xa hàng trăm cây số tại Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc (Thái Nguyên), mỗi năm chỉ về quê vào dịp Tết. Có những lúc, vì thương mẹ vất vả, anh từng nghĩ đến việc nghỉ học. Nhưng nhờ sự động viên của thầy cô, anh tiếp tục cố gắng. Anh trở thành sinh viên đầu tiên của xã Văn được tuyển thẳng vào Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (K63, khoa Sư phạm Địa lý).

Anh Sùng A Cải, chủ nhiệm dự án "Ước mơ triệu cây xanh". Ảnh: NVCC

“Ban đầu, tôi dùng toàn bộ số tiền tích cóp từ học bổng và giải thưởng học sinh giỏi để mua 1.000 cây giống đầu tiên. Sau đó, tôi thuyết phục gia đình cùng trồng. Dù việc giải thích với mẹ không dễ, tôi chỉ nói đơn giản: “Có rừng sẽ bớt thiên tai, có nước để dùng”. Nhờ sự ủng hộ của các anh chị, chúng tôi đã trồng được 1.000 cây đầu tiên.” Anh chia sẻ.

Từ những cây trồng đầu tiên, hoạt động dần được mở rộng khi anh kết nối với bạn bè, tình nguyện viên và các nhóm cộng đồng. Từ đó, một mạng lưới hỗ trợ dần hình thành, với sự tham gia của sinh viên, các nhóm thiện nguyện và chính quyền địa phương. Trong quá trình đó, Sùng A Cải không chỉ là người trồng cây mà còn trở thành cầu nối giữa bản làng và các nguồn lực bên ngoài.

Chính vai trò kết nối này đã giúp dự án vượt ra khỏi phạm vi một cá nhân, trở thành hoạt động cộng đồng có sức lan tỏa. Tính đến nay, “Ước mơ triệu cây xanh” đã trồng được hơn 950.000 cây trên nhiều địa phương, góp phần giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

Dự án "Ước mơ triệu cây xanh" do A Cải sáng lập ngày càng lan tỏa đến nhiều người. Ảnh: NVCC

Tuy nhiên, theo Sùng A Cải, thách thức lớn nhất không nằm ở số lượng cây trồng mà ở việc thay đổi nhận thức của người dân. “Trước đây, bà con chủ yếu trồng cây ngắn ngày, chưa thấy được giá trị lâu dài của rừng nên việc vận động cũng không dễ”, anh nói.

Để thay đổi điều này, anh lựa chọn cách làm mô hình điểm. Khi người dân trực tiếp nhìn thấy hiệu quả, họ bắt đầu thay đổi. “Khi thấy trên một mảnh đất có thể trồng nhiều loại cây, vừa có thu nhập vừa giảm chi phí, người dân sẽ tự tin làm theo”, anh cho biết.

Từ thực tiễn đó, mô hình sinh kế đa tầng được hình thành, kết hợp giữa cây rừng, cây ăn quả và cây dược liệu dưới tán. Cách làm này giúp tạo nguồn thu đa dạng, giúp người dân có thu nhập theo từng giai đoạn và giảm rủi ro trong sản xuất. Địa hình Sùng A Cải chọn để trồng cây là các khu vực đất dốc, đồi núi trọc dễ sạt lở hoặc khu vực gần rừng đầu nguồn. Các cây trồng chủ yếu là cây lâu năm (lim xanh, lát hoa, trắc, mỡ, keo dậu, bồ hòn...) hoặc cây dược liệu như quế.

“Chúng tôi không chỉ muốn trồng rừng mà muốn người dân có thể sống được từ rừng”, Sùng A Cải nhấn mạnh. Theo anh, khi có sinh kế ổn định, người dân sẽ chủ động hơn trong việc bảo vệ rừng, từ đó tạo ra sự phát triển bền vững.

Thực tế cho thấy, dù số hộ áp dụng mô hình chưa nhiều, nhưng nhận thức của người dân đã có chuyển biến rõ rệt. Nhiều gia đình bắt đầu chuyển sang trồng cây lâu năm, kết hợp đa dạng cây trồng và hướng đến phát triển dài hạn.

Anh Cải cùng tình nguyện viên trồng cây tại chương trình “Triệu cây xanh - Ươm mầm trên rẻo cao” năm 2023 tại xã Văn Chấn, Lào Cai . Ảnh: NVCC

Kết nối cộng đồng và gieo mầm hy vọng

Từ câu chuyện của Sùng A Cải có thể thấy, người trẻ vùng cao đang dần trở thành lực lượng quan trọng trong việc định hình hướng phát triển kinh tế tại địa phương. Với lợi thế về tri thức, khả năng kết nối và tiếp cận thông tin, họ có thể đưa những mô hình mới vào thực tiễn, đồng thời kết hợp với kinh nghiệm của người dân bản địa để tạo ra hướng đi phù hợp.

“Người trẻ không thay thế mà bổ sung cho thế hệ đi trước. Khi kết hợp được với kinh nghiệm của bà con, các mô hình mới sẽ dễ triển khai hơn”, anh chia sẻ.

Từ những cánh rừng được trồng lên, không chỉ môi trường được cải thiện mà sinh kế của người dân cũng từng bước được nâng cao. Và trong quá trình đó, những người trẻ như Sùng A Cải đang góp phần tạo ra những thay đổi bền vững cho cộng đồng vùng cao.

Các tình nguyện viên, đối tác, các trường học... rất nhiệt tình và tích cực tham gia, hỗ trợ cho dự án của Sùng A Cải. Ảnh: NVCC.

Anh Cải và các bạn tình nguyện viên tặng sách và truyện cho học sinh, thư viện Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Suối Bu thuộc Dự án "Thư viện bản em". Ảnh: NVCC.

Từ những cánh rừng được trồng lên mỗi năm, không chỉ cảnh quan thay đổi mà nhận thức của người dân cũng dần chuyển biến. Và trong quá trình đó, người trẻ như Sùng A Cải đang từng bước khẳng định vai trò của mình , không chỉ là người tham gia, mà là người dẫn dắt cộng đồng, gieo những “hạt giống” thay đổi cho vùng cao.

Thùy Linh